Қазақстанда Конституциялық реформаның негізгі бағыттары айқындалды

Конституциялық комиссия жаңа редакциядағы Негізгі заң жобасын әзірлеп, оның құрамын, ашық талқылау тетіктерін және құрылымдық өзгерістерін ұсынды. Реформа елдегі мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртып, азаматтардың құқықтары мен қоғамдық қатысу мүмкіндіктерін кеңейтуді көздейді, деп жазады otpannews.kz.

Комменттеудің жалпы желілері

1. Конституциялық комиссияның құрамы

Мемлекет басшысының Жарлығымен Конституциялық комиссияның құрамы бекітілді. Оның құрамына 130-ға жуық адам кірді – олардың ішінде Ұлттық құрылтай мүшелері, танымал заңгер-конституционалистер, бизнес-қоғамдастық пен корпоративтік сектор өкілдері, қоғамдық бірлестіктер, құқық қорғаушылар, сарапшылар, медиа саласының қызметкерлері, ғылыми және шығармашылық интеллигенция, Парламент депутаттары мен мемлекеттік қызметшілер бар.

Комиссия құрамына барлық парламенттік партиялардың (Аманат, Ақ жол, Ауыл, ЖСДП, ҚХП, Respublica) өкілдері де енді.

Бұл Конституциялық комиссияның Қазақстан қоғамының барлық секторларын (мемлекет, бизнес, қоғамдық ұйымдар) репрезентативті түрде көрсетіп қана қоймай, еліміздің ең үздік сарапшыларын – заңгерлерді, экономистерді, саясаттанушыларды және т.б. біріктіргенінің жарқын айғағы.

Комиссияны жасақтау кезіндегі басты критерий кәсібилік болғаны анық. Сонымен қатар, құрам өте теңгерімді болып шықты:

 * Өңірлік тұрғыда: Оған еліміздің барлық өңірлерінің өкілдері – өңірлік мәслихат төрағалары, қоғамдық кеңес мүшелері және басқа да білікті мамандар кірді.

 * Гендерлік теңдік: Комиссия мүшелерінің қатарында өз ісінің кәсіби шеберлері – әйел ғалымдар, басқарушылар мен кәсіпкерлер бар.

 * Тәжірибе: Барлық мүшелердің, соның ішінде заң шығару жұмысына қатысты бай тәжірибесі (бэкграунды) бар.

Комиссияның мұндай ауқымды, өкілетті және кәсіби құрамы ел болашағы үшін зор маңызы бар жұмыстың тиімді әрі уақтылы атқарылғанына толық негіз береді.

2. Конституциялық комиссияның ашықтығы мен жариялылығы

Конституциялық өзгерістер өз табиғаты бойынша мемлекеттің негіздері мен қоғамдық келісімге қатысты, сондықтан олар жабық режимде немесе «тар шеңберде» талқылануы мүмкін емес еді.

Конституциялық комиссия қызметінің ашықтығын арттыру үшін бірқатар шаралар қарастырылды:

 * Конституциялық Соттың ресми сайты мен әлеуметтік желілеріндегі парақшаларында отырыстардың тікелей трансляциясы қамтамасыз етілді.

 * Комиссия қызметін жедел жариялау және ақпаратты шоғырландыру үшін арнайы «Конституциялық Реформа 2026» Telegram-арнасы құрылды.

 * Комиссия мүшелерінің көбі әлеуметтік желілердің белсенді пайдаланушылары ретінде өз бетінше немесе БАҚ арқылы өз пікірлерін жүз мыңдаған азаматтарға жеткізіп отырды.

Осылайша, Комиссия жұмысы ашық әрі жария режимде өтті. Тікелей эфирлер – бұл жай ғана техникалық формат емес, бұл қоғамға деген сенімнің және биліктің сүзгісіз диалог жүргізуге дайындығының көрсеткіші. Ашықтық түрлі қауесеттер мен алыпқашпа әңгімелер деңгейін төмендетіп, азаматтарға ұсынылып отырған нормалардың қисынын түсінуге және қабылданған шешімдердің легитимділігін арттыруға мүмкіндік берді.

3. Талқылау процесі туралы

Конституцияның жаңа редакциясын талқылау және әзірлеу процесі айтарлықтай ұзаққа – шамамен жарты жылға созылды. Іс жүзінде талқылау Мемлекет басшысының 2025 жылғы 8 қыркүйектегі Жолдауында Парламентті реформалау бастамасын жариялаған сәттен басталды.

 * Өткен жылдың қазан айында заңнамаға түзетулер әзірлеумен тұрақты түрде айналысатын Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды.

 * e-Otinish және eGov платформаларындағы арнайы бөлім арқылы азаматтардан, сарапшылардан және қоғамдық бірлестіктерден жүздеген ұсыныстар түсті.

 * Саяси партиялар мен басқа да ұйымдардан қолданыстағы Конституция ережелерін қайта қарау бойынша 1600-ден астам ұсыныс түсті. Осыған байланысты Конституциялық реформа жүргізу және Конституциялық комиссия құру туралы шешім қабылданды.

Жиналған ұсыныстар үзінді ретінде емес, біртұтас, ішкі үйлесімді жобаға біріктірілді. Нәтижесінде жаңартулар Конституцияның барлық бөлімдерін – Преамбуладан бастап сот төрелігі, мемлекеттік басқару және азаматтардың қатысу тетіктеріне дейін қамтыды. Бұл бұрынғы «нүктелі» және шашыраңқы өзгерістер енгізу тәжірибесінен бас тартып, жаңа Негізгі заңның тұтас әрі қисынды құрылымын қалыптастыруға мүмкіндік берді.

4. Конституцияның жаңа редакциясы туралы

Конституциялық комиссия барлық түскен ұсыныстар мен талқылаулар негізінде түзетулердің жиынтық жобасын әзірледі. Ұсынылып отырған жоба Преамбуладан, 11 бөлімнен және 95 баптан тұрады (қолданыстағы редакцияда – Преамбула, 9 бөлім және 101 бап).

Екі жаңа бөлім қосылды:

 * «Халық Кеңесі»;

 * «Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу».

4 бөлімнің атауы өзгертілді:

 * «Жалпы ережелер» – «Конституциялық құрылыс негіздері» болып;

 * «Адам және азамат» – «Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер» болып;

 * «Парламент» – «Құрылтай» болып;

 * «Соттар және сот төрелігі. Прокуратура. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл» – «Сот төрелігі. Прокуратура. Құқық қорғау тетіктері» болып өзгерді.

Түзетулер 77 бапқа енгізілді, бұл Конституция мәтінінің 84%-ын құрайды.

«Құқықтық актілер туралы» заңға сәйкес, егер өзгерістер нормативтік құқықтық акт мәтінінің жартысынан астамын қамтитын болса, оның жаңа редакциясы қабылданады. Сондықтан бұл жай ғана жекелеген түзетулер емес, Негізгі заңның мазмұны мен тұжырымдамалық тәсілдері түбегейлі өзгеретін терең конституциялық жаңғыру болып табылады.