Парламент рөлінің күшеюі: заң шығарудағы жаңа жауапкершілік қандай?
Қазақстан Республикасының жаңа Конституциялық моделінде Парламент (Құрылтай) – заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган ретінде айқындалды. Бұл норма парламенттік институттың мәртебесін нақтылап қана қоймай, оның саяси салмағы мен жауапкершілігін күшейтеді. Ендігі жерде Құрылтай мемлекеттегі құқықтық реттеудің негізгі субъектісіне айналып отыр.
Конституцияға сәйкес, Құрылтайдың өкілеттігі оның бірінші сессиясы ашылған кезден басталып, жаңадан шақырылған құрамның алғашқы сессиясы басталған сәтте аяқталады. Сонымен қатар, Конституцияда көзделген жағдайларда оның өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылуы мүмкін.
Құрылтайдың ұйымдастырылуы мен қызметі, депутаттардың құқықтық жағдайы арнайы конституциялық заңмен айқындалады. Бұл – парламент жұмысының құқықтық негізі нақты әрі тұрақты екенін білдіреді.
Жаңа модельге сәйкес, Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік жүйе негізінде сайланатын 145 депутаттан тұрады. Депутаттардың өкілеттік мерзімі – бес жыл.
Бұл жүйе саяси партиялар мен қоғамдық күштердің ел көлемінде тең дәрежеде бәсекеге түсуіне мүмкіндік береді. Пропорционалды модель парламенттің саяси құрылымын қоғамдағы көзқарастардың алуан түрлілігіне барынша жақындатуға бағытталған.
Құрылтай депутаттары жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Жиырма бес жасқа толған, Қазақстан Республикасының азаматтығы бар және ел аумағында соңғы он жыл тұрақты тұрған азамат депутат бола алады.
Бұл талаптар саяси тәжірибесі мен ел тағдырына жауапкершілікпен қарайтын тұлғалардың заң шығару қызметіне қатысуына бағытталған. Сонымен қатар, депутаттардың Қазақстан халқына ант беруі – олардың бүкіл халық алдында жауапты екенін білдіретін маңызды саяси-құқықтық акт.
Құрылтай конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды. Конституциялық заңдар депутаттардың кемінде үштен екісінің дауысымен қабылданады. Бұл – стратегиялық маңызды шешімдердің кең келісім арқылы қабылдануын қамтамасыз етеді.
Президенттің заңдарға қарсылық білдіру құқығы сақталғанымен, Құрылтай белгілі бір дауыс санымен бұл қарсылықты еңсере алады. Осылайша, заң шығару билігінің дербестігі мен институционалдық салмағы күшейтіледі.
Сонымен қатар, заң шығару бастамасы құқығы Президентке, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке және Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі болғанымен, ол тек Құрылтайда жүзеге асырылады. Бұл – парламенттің заңнамалық үдерістегі орталық рөлін бекітеді.
Құрылтай Үкімет қызметін бақылаудың нақты тетіктеріне ие. Ол Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіре алады, республикалық бюджеттің атқарылуын бекітеді, ал Үкімет есебін бекітпеу сенімсіздік білдірумен теңестіріледі.
Сондай-ақ, депутаттардың бастамасымен Үкімет мүшелерінің есептері тыңдалып, заң талаптарын орындамаған жағдайда оларды қызметтен босату туралы Президентке ұсыныс жасалуы мүмкін. Бұл – атқарушы билікке парламенттік бақылаудың нақты әрі пәрменді формасы.
Құрылтай Президент ұсынған Премьер-Министрге, Вице-Президентке, Конституциялық Сот пен Жоғарғы Сот судьяларына, Орталық сайлау комиссиясы мен Жоғары аудиторлық палата мүшелеріне келісім береді.
Мұндай өкілеттіктер кадрлық саясатта ашықтықты арттырып, билік тармақтары арасындағы тежемелік әрі тепе-теңдік механизмін күшейтеді.
Жаңа Конституция аясында Құрылтай тек заң қабылдайтын орган ғана емес, елдің саяси, экономикалық және әлеуметтік дамуына тікелей ықпал ететін негізгі институтқа айналды. Оның сайлану тәртібі, өкілеттік мерзімі, заң шығару және бақылау функциялары нақты айқындалған.
Парламент рөлінің күшеюі – бұл өкілеттіктің кеңеюі ғана емес, халық сеніміне лайық қызмет ету міндетінің артуы. Ендігі жерде заң сапасы, мемлекеттік саясаттың тиімділігі және атқарушы биліктің жауапкершілігі тікелей Құрылтай жұмысының кәсібилігі мен ашықтығына байланысты болмақ.
Бұл өзгерістер өкілді демократияны нығайтып, мемлекетті басқарудағы қоғамдық бақылау мен жауапкершілік мәдениетін жаңа деңгейге көтереді.
Осы тұрғыдан алғанда, 15 наурызда өтетін референдум – ел болашағына бейжай қарамайтын әрбір азамат үшін маңызды тарихи мүмкіндік. Бұл күн – жаңа конституциялық модельді қолдау арқылы мемлекет басқару жүйесін жаңғыртуға, өкілді демократияны нығайтуға және парламенттік жауапкершілікті күшейтуге бағытталған.
