Инклюзияның жарқын үлгісі: жеке тәсіл мен қолдау Полинаның дамуына қалай ықпал етті?
АҚТАУ. OTPANNEWS.KZ — Ақтау қаласындағы № 7 мектеп-лицей педагогтерінің тәжірибесінде мамандардың кешенді жұмысы мен отбасының қолдауының арқасында балалардың оқу кезіндегі көптеген қиындықтарды жеңіп, кейін тиісті тексеру нәтижесінде «психикалық дамудың тежелуі» (ПДТ) диагнозы алынып тасталған оқиғалар бар. Сондай оқиғалардың бірі — мектепке ПМПК қорытындысымен бірінші сыныпқа келіп, бірнеше жылдан кейін оқуын басқа мектепте жалғастырған Полинаның тарихы. Оның дамуына жеке тәсілдің, мамандардың өзара әрекеттестігінің және сыныптас баламен күтпеген жерден орнаған достықтың қалай әсер еткенін мектептің бейіндік мамандары әдістемелік бірлестігінің жетекшісі Эльвира Удемамедова айтып берді.
– Эльвира Халитовна, сіз тәжірибеңізде ПДТ диагнозы алынып тасталған жағдайлар бар екенін айттыңыз. Қазір сіздің мектебіңізде оқымайтын Полинаның тарихын айтып берсеңіз.
– Ең алдымен, бұл оқиғаны қыздың ата-анасының рұқсатымен баяндап отырғанымызды атап өткім келеді.
Полина біздің мектепке ПМПК қорытындысымен, ПДТ диагнозымен бірінші сыныпқа келді. Оған логопед пен дефектологтың сабақтары, сондай-ақ мектепте барлық балаларға психологиялық қолдау көрсететін психологпен жұмыс істеу ұсынылды.
Сол кезеңде мен аутизм спектрінің бұзылысы (АСБ), мінез-құлық ерекшеліктері және мүгедектігі бар Дима есімді баланың педагог-ассистенті болып жұмыс істедім. Оған ерекше мұқият тәсіл қажет болғандықтан, психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу тобы — мұғалім, ассистент, дефектолог және басқа мамандар — әрбір қадамды мұқият жоспарлауға тырысатын.
Бұл жерде бір маңызды жайтты түсіндіре кету керек. Кейде бала мектепке ПМПК қорытындысымен келеді, бірақ оның даму ерекшеліктерін қосымша нақтылау қажет болады. Егер айқын қиындықтар сақталып, оң өзгерістер байқалмаса, қайта тексеруден өту және бейінді медициналық мамандардың кеңесіне жүгіну қажеттілігі туындауы мүмкін. Сондықтан бастапқы ұсыныстармен ғана шектелмей, баланың дамуын үнемі бақылап отыру өте маңызды.
ПДТ қорытындысы бар балалардың барлығы бірдей емес. Кейбіріне кешенді қолдау қажет болса, басқаларына бейімделген білім беру бағдарламасы бойынша дұрыс ұйымдастырылған жұмыс пен дефектологтың сабақтары жеткілікті болуы мүмкін. Сондықтан барлық балаға бірдей тәсіл қолдануға немесе олардың кейбірі мектеп бағдарламасын меңгере алмайды деп алдын ала шешуге болмайды.
Полина Дима оқитын сыныпқа түсті. Біз Димаға қолайлы жағдай жасауға баса назар аудардық: оқу материалдары мен карточкаларды үнемі өзгертіп, тәсілдерді түзетіп, жұмыс істеу уақытын және үзіліс қажеттілігін ескердік. Бағдарлама икемді болды, біз оны іс жүзінде апта сайын қайта қарап отырдық. Тіпті мектеп қоңырауының дыбысын бәсеңдетуді де сұрадық, өйткені Дима қатты дыбыстарға өте сезімтал еді.
Күтпеген жерден мұның бәрі Димаға ғана емес, Полинаға да пайдалы болды.
Мұны өзіндік бір «инклюзия ішіндегі инклюзия» деп айтуға болады. Қыз мұғалім мен мамандар оқу үдерісін баланың жеке қажеттіліктеріне үнемі бейімдеп отыратын ортаға тап болды. Соның нәтижесінде тапсырмаларды орындауға қосымша уақыт беру, материалды егжей-тегжейлі түсіндіру және өзіне қолайлы қарқынмен жұмыс істеу мүмкіндігі Полинаға да көмектесті.
Мамандар командасының рөлі зор болды. Сынып жетекшісі жұмысқа шын ниетімен қызығушылық танытты, ал дефектолог әдістер мен тапсырмаларды мұқият таңдап отырды. Педагог өз тәжірибесін жетілдіруге ұмтылып, үйренуге дайын болып, күрделі міндеттерден қорықпаса, бұл балалардың нәтижесіне де әсер етеді.
Мысалы, Дима тапсырманы орындап үлгермей, алаңдай бастағанда, мұғалім оны асықтырмайтын. Керісінше, тоқтап, материалды қайтадан сабырмен түсіндіретін. Сол сәтте Полина да қосымша уақыт алып, түсіндірмені қайта тыңдайтын. Бұл оған да маңызды еді.
Нәтижесінде қыздың дамуында оң өзгерістер байқалып, кейін тексеру қорытындысы бойынша ПДТ диагнозы алынып тасталды. Диманың да жетістіктері болды: уақыт өте келе ол тұрақты сүйемелдеусіз жалпы білім беретін сыныпта оқуға көшті. Бұл әр баланың қажеттіліктерін ескеретін тәсілді іздеудің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
– Демек, Димамен жұмыс істеу тәжірибесі басқа балаларға да пайдалы болған тәсілді қалыптастыруға көмектесті ғой?
– Иә. Қазір осыған ұқсас тәсілді басқа сыныпта да қолданып жүрмін. Ол сыныпта екі ұл оқиды: бірінің мінез-құлқына байланысты қиындықтары бар, екіншісінде ПДТ байқалады.
Екінші бала бізге мемлекеттік тілде оқытатын мектептен бірден екінші сыныпқа ауысып келді. Үйде отбасы мүшелері көбіне орыс тілінде сөйлесетіндіктен, оған ақпаратты орыс тілінде қабылдау жеңілірек. Бала оқу материалын меңгерумен қатар тілдік қиындықтарды да еңсеруге мәжбүр болса, бұл оның танымдық белсенділігін төмендетуі мүмкін.
Біз екі баланы бір-біріне жақын отырғыздық. Мен педагог-ассистентті оқытып жүрмін, ал сыныптағы жағдай мүмкіндік берген кезде ол екі балаға да көмектесіп, мұғалімге де қолдау көрсетеді. Әрине, мұндай тәсілді үнемі қолдану мүмкін емес. Барлығы сыныптағы жағдайға және әр баланың қажеттілігіне байланысты.
Екінші балаға арналған ПМПК ұсынымдарында ассистент қарастырылмаған еді. Алайда нақты жағдайда мұндай тәсіл пайдалы болды. Сонымен қатар педагог те құнды тәжірибе жинақтайды: әртүрлі деңгейде қолдауды қажет ететін балалармен жұмыс ұйымдастыруды үйренеді.
– Полинаның оқиғасында тек оқу нәтижелері ғана маңызды емес. Сіз қыздың Димаға өз еркімен көмектесе бастағанын айтқан едіңіз.
– Иә, бұл — мен үшін осы оқиғаның ең әсерлі тұстарының бірі.
Балалардың қолдарынан бір нәрсе келмей қалса, олар уайымдайды. Бұл ерекше білім беру қажеттіліктері жоқ балаларға да тән: бала өзіне қосымша түсіндіру қажет екенін түсінуі мүмкін, бірақ көмек сұрауға ұялады. Ал эмоциялық-еріктік салада қиындықтары болса, қолдау сұрау одан да күрделі болуы мүмкін.
Полина біртіндеп оқу үдерісіне белсенді араласып, Димаға көмектесе бастады. Ол Димаға қиынырақ екенін сезгендей болды және айналасындағылардың бәрі бірдей байқай бермейтін жайттарды аңғаруды үйренді.
Инклюзивті білім беруде ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың құрдастарымен қарым-қатынас жасауына үлкен мән беріледі. Біз оларды сабақтан тыс іс-шараларға қатыстыруға, үзілістерде бірге ойнауына жағдай жасауға тырысамыз. Бірақ балалардың мінездері әртүрлі: бірден қарым-қатынас орнатуға бәрі бірдей дайын болмайды. Оның үстіне үзіліс те қысқа. Балалар өздеріне қызықты құрдастарымен ойнағысы келеді.
Ал Полина Димаға өзі жақындап, қолынан ұстап, бірге ойнауды ұсынатын. Екеуі қуаласпақ ойнайтын. Мені қыздың мұны қаншалықты саналы түрде жасағаны таңғалдырды. Ол Диманың шетте қалмауына жауапкершілікті өзі алуға шешім қабылдағандай көрінді.
Мен осыған назар аударып, Полинаға мамандармен, соның ішінде дефектологпен жұмыс істеу барысында да көмектесе бастадым.
Қыз Димамен сабақтан тыс уақытта да араласатын. Үйінен оған бірдеңелер әкеліп, суреттерін көрсетіп, сөйлесіп, кейде жанына барып, сипап қоятын. Ол Диманы қолдауға тырысты және өз әрекетімен онымен достасуға, бірге ойнауға әрі араласуға болатынын көрсетті.
Сонымен бірге Полинаның өзінің де өзгере бастағанын байқадым. Ол сабаққа белсендірек қатысып, бастамашылдық танытып, қосымша сабақтарға баруға ұмтылды. Есте сақтау қабілеті тамаша, ағылшын тілін жақсы біледі. Сабақ кезінде басқа баланың қиналып жатқанын байқаса, оған жауапты түсіндіруге немесе көмектесуге тырысатын.
Біртіндеп оның достары пайда болды. Мен үшін бұл қарым-қатынас орнату қабілетінде оң өзгерістер болғанының маңызды белгісі еді. Әрине, бастапқы кезде даму ерекшеліктері әлі де байқалып тұратын.
– Яғни басқа балаға қамқорлық жасау Полинаның да қабілеттерін ашуына көмектесті ғой?
– Белгілі бір дәрежеде солай. Бірақ оның жетістіктерін тек осыған байланыстыру дұрыс емес деп ойлаймын. Мұнда бірнеше фактор қатар әсер етті: жеке тәсіл, мамандардың жұмысы, ата-ананың қолдауы және Полинаның өзінің мінезі, қабілеттері мен оқуға деген ынтасы.
Даму тежелісі танымдық қызметтердің әртүрлі саласына әсер етуі мүмкін екенін түсіну қажет. Бір балада қиындықтар негізінен бір салада байқалса, екіншісінде бірнеше салада қатар көрінуі мүмкін. Сондықтан мамандар баланың даму динамикасын үнемі бағалап отыруы керек: нені еңсеруге қол жеткізілді, қай бағытта әлі жұмыс істеу қажет және қандай дағдыларды әзірге бақылап отыру жеткілікті.
Біз бала толық меңгермеген тақырыптарға қайта оралып, ненің игерілмей қалғанын және нені оқытудың келесі кезеңіне ауыстыру керектігін анықтаймыз. Ол үшін арнайы кестелер мен жоспарлау құралдары қолданылады. Бірақ кейінге қалдырылған тақырыптардың жиналып қалмауы маңызды. Әйтпесе білімде елеулі олқылықтар пайда болуы мүмкін.
Біздің әдістемелік бірлестікте баланың нақты неден қиналатынын және қай мәселеге назар аудару қажеттігін талқылаймыз. Содан кейін ата-аналарға үйде қандай бағытта жұмыс істеу, қандай тапсырмаларды орындау және оларды қандай тәртіппен ұйымдастыру керектігін түсіндіреміз. Осылайша мектеп пен отбасындағы көмек бірізді әрі жүйелі болады.
– Полинаның ата-анасы осы үдеріске қаншалықты белсенді қатысты?
– Өте белсенді қатысты. Әжесі әрдайым жанынан табылатын, анасы да қыздың өміріне үнемі араласып отырды. Олар біздің ұсынымдарымызды орындап, мамандармен байланыста болды және кеңестерімізді ұстануға тырысты.
Полина сабаққа ұқыпты қарайтын оқушы еді, оның жетістіктеріне отбасының қосқан үлесі орасан зор. Тіпті ең жақсы ойластырылған педагогикалық бағдарлама да бала үйде қолдау көрмесе, күткен нәтижені бере алмайды.
Сонымен қатар ата-аналармен жұмыс істеу де әдептілікті талап етеді. Кейде ересектер баласын қиындықтардан қорғағысы келіп, оның өзі орындай алатын әрекеттерін өздері жасап береді. Мұндай жағдай әсіресе отбасындағы жалғыз балаға қатысты жиі кездеседі.
Біз психологпен бірге Полинаның анасымен сөйлесіп, қызына біртіндеп көбірек дербестік берудің маңызын түсіндірдік. Оған өз бетімен әрекет жасап көруге, шағын шешімдер қабылдауға және күнделікті міндеттерді өз күшімен орындауды үйренуге мүмкіндік беру қажет еді.
Ата-аналарға мұны орындау оңай емес. Барлығымыз да баламыз үшін алаңдаймыз, ал оның даму ерекшеліктерін білгенде, қорғауға деген ұмтылысымыз одан сайын күшейеді. Бірақ қолдау шектен тыс қамқорлыққа айналмауы керек. Бала ересектердің әрдайым жанында екенін сезінуімен қатар, олардың өзіне сенетінін де түсінуі маңызды.
– Жұмыстың тұрақты нәтиже бергені қашан байқалды?
– Үшінші сыныпты аяқтаған кезде-ақ Полинада айтарлықтай өзгерістер болды. Бұл мамандардың қарқынды жұмысының, ұсынымдарды жүйелі орындаудың, қосымша педагогтермен өзара әрекеттестіктің және отбасының белсенді қатысуының нәтижесі еді.
«Луара» қоры ұйымдастырған іс-шараларға қатысқанымыз есімде. Бұл қор инклюзия мәселелерімен айналысып, балаларға арналған мерекелер, шығармашылық кездесулер мен қойылымдар ұйымдастырады. Біздің мектептен мұндай іс-шараларға Полина, Дима және Райана есімді тағы бір қыз жиі қатысатын. Оның тарихын бөлек әңгімелейміз.
Бірде біз қарақшылар туралы театрландырылған қойылым дайындадық. Тіпті сахнада да Полина Димаға қамқорлық жасауды жалғастырды. Егер ол сөздерін ұмытып қалса, қыз оған байқатпай көмектесетін немесе оның орнына сөзін жалғастырып, мұны көрермендер тіпті аңғармай қалатындай етіп жасайтын.
Бұл өте әсерлі көрініс еді. Полина өз көмегіне назар аударуға тырыспайтын және ерекше бір нәрсе жасап жатқанын көрсетпейтін. Ол жай ғана басқа адамның қиналып тұрғанын байқап, қолдау көрсетуге ұмтылатын.
Полинаның тарихынан бала жеткілікті көңіл, түсіністік пен даму мүмкіндіктеріне ие болған кезде қабілеттерін қалай аша алатынын анық көруге болады. Уақыт өте келе бұрын оның оқуына және қарым-қатынас жасауына кедергі болған қиындықтар айтарлықтай азайды. Тексеру нәтижесінде ПДТ диагнозы алынып тасталды.
– Полина сіздердің мектептеріңізде оқымағанына бір жыл болды. Онымен әлі де араласып тұрасыздар ма?
– Иә, бұл жерде тағы бір тағылымды оқиға болды.
Полинаның диагнозы алынып тасталғаннан кейін ол басқа мектепке ауысты. Шамамен бір жыл өткен соң, «Луара» қоры ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арналған тағы бір үлкен іс-шара ұйымдастырып, бізді қатысуға шақырды.
Біз жаңа ертегіні сахналауға дайындалып жатқан едік, ал Полинамен бұрынғы қойылымды ертерек репетициялаған болатынбыз. Жаңа қойылымды дайындауға уақыт қалмады. Сол кезде мен оның ата-анасына хабарласып, қыздың бізге тағы да көмектесе ала ма деп сұрадым.
Ата-анасы ұсынысымызды қолдады, ал Полина қатысуға келісті. Ол кезде қыз ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушылар қатарында болмаса да, Диманы қолдау үшін келіп, балалармен бірге сахнаға шықты.
Бұл керемет мереке болды. Балалар сахнаға шығып, өз қабілеттерін көрсетіп, ортақ іс-шараның бір бөлігі екенін сезіне алды.
Мен үшін Полинаның тарихы — жеке тәсілдің, мамандардың жүйелі жұмысының және отбасы қолдауының қаншалықты маңызды екенін көрсететін мысал. Бірақ бұл оқиға инклюзияның тек арнайы бағдарламалар мен педагогикалық әдістемелерден тұрмайтынын да көрсетеді. Инклюзия — адамдар арасындағы қарым-қатынас, басқа адамның қиындықтарын ғана емес, оның өзін тұтас тұлға ретінде көре білу мүмкіндігі.
Кейде бір кездері өзі көмекке мұқтаж болған бала уақыт өте келе басқаларға қолдау көрсете алатын жанға айналады.
– Әсерлі әңгімеңіз үшін рақмет!
