Республика күні: Егемендік декларациясы елге не берді?

OTPANNEWS.KZ – 1990 жылдың 25 қазанында Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі мемлекеттік егемендік туралы декларация қабылдады. Бұл құжат Қазақстанның тәуелсіздігін бірден жарияламаса да, елдің өз алдына дербес мемлекет болуына жол ашқан маңызды тарихи қадам еді. Арада бір жылға жуық уақыт өткенде Қазақстан тәуелсіздігін жариялады. Ал 25 қазан кейін ұлттық мереке – Республика күніне айналды.

Егемендікке бастар жол

1990 жылы Қазақстан Кеңес Одағының құрамында болды. Одақтас республикалар мен орталық билік арасындағы өкілеттіктер қайта қаралып, республикалардың дербестікке ұмтылысы күшейген кезең еді. Осындай жағдайда Қазақстан да өзінің мемлекеттік мәртебесін айқындауға кірісті.

1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Мемлекеттік егемендігі туралы декларацияны» қабылдады. Құжат республиканың саяси-құқықтық дербестігін нығайтып, болашақ тәуелсіздіктің негізін қалады.

Декларацияда Қазақстанның өз аумағы, азаматтығы, мемлекеттік билігі мен заңдарына қатысты егемендік қағидалары бекітілді. Сондай-ақ республиканың экономикалық дербестігіне, табиғи ресурстарына иелік етуіне және халықаралық қатынастарға қатысуына қатысты ұстанымдар белгіленді.

Декларацияда не жазылды?

Құжаттың басты қағидаларының бірі – Қазақстан аумағының тұтастығы мен оған қол сұғылмауы. Бұл республиканың өз жеріне қатысты шешімдерді дербес қабылдау құқығын бекітті.

Декларация мемлекеттік биліктің дербестігін де айқындады. Республика аумағында билікті ұйымдастыру, ішкі мәселелерді шешу және заңдардың қолданылу аясын белгілеу жөніндегі өкілеттіктер нақтыланды.

Экономикалық салада Қазақстанның өз ресурстарына, соның ішінде жері мен табиғи байлығына иелік ету қағидасы көрініс тапты. Бұл республиканың экономикалық мүддесін қорғауға және шаруашылық мәселелерін дербес шешуге негіз болды.

Құжатта азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын сақтау, ұлттар арасындағы келісімді нығайту, қазақ халқының және республикадағы басқа этностардың мәдениеті мен тілін дамыту мәселелері де қамтылды. Сонымен бірге Қазақстанның халықаралық қатынастарға дербес қатысуына құқықтық негіз қарастырылды.

Осы қағидалар республиканың мемлекеттік дербестігін нығайтып, кейінгі саяси және құқықтық өзгерістерге жол ашты.

Егемендік декларациясы мен Тәуелсіздік туралы заңның айырмасы қандай?

Бұл екі тарихи құжаттың мәні бір-бірімен тығыз байланысты болғанымен, атқарған қызметі бөлек.

1990 жылғы 25 қазанда қабылданған Декларация Қазақстанның мемлекеттік егемендік қағидаларын жариялап, дербес мемлекет ретінде қалыптасуына негіз қалады. Ал 1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заң елдің тәуелсіздігін ресми түрде жариялады.

Яғни Декларация – тәуелсіздікке бастар жолдағы маңызды құқықтық қадам, ал 16 желтоқсан – Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болғанын заң жүзінде жариялаған күн.

Республика күні қалай қайта оралды?

25 қазанның ұлттық мереке ретіндегі тарихы бірнеше кезеңнен тұрады.

1995 жылы 18 қазанда Президенттің жарлығымен 25 қазан Республика күні болып жарияланды. Кейін, 2001 жылы мереке ұлттық мәртебесінен айырылып, мемлекеттік мерекелер қатарына ауыстырылды. 2009 жылы Республика күнін тойлау тоқтатылды.

2022 жылы Ұлытауда өткен Ұлттық құрылтайдың алғашқы отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Республика күніне ұлттық мереке мәртебесін қайтаруды ұсынды. Сол жылы заңға өзгерістер енгізіліп, 25 қазан қайтадан ұлттық мереке болып белгіленді.

Қазір Республика күні – Қазақстанның ұлттық мерекесі. Ал 16 желтоқсан Тәуелсіздік күні ретінде мемлекеттік мерекелер қатарында қалды. Осылайша, екі дата ел тарихындағы өзара байланысты, бірақ мазмұны бөлек кезеңдерді білдіреді.

Республика күнінің маңызы неде?

Республика күні – Қазақстанның егемендікке ұмтылысын заң жүзінде бекіткен тарихи шешімді еске алатын дата. Оның маңызы тек мерекелік шаралармен шектелмейді. Бұл күн елдің мемлекеттік қалыптасу жолын, тәуелсіздікке дейінгі саяси өзгерістерді және ұлттық мемлекеттіліктің негіздерін тануға мүмкіндік береді.

1990 жылғы Декларация Қазақстанды бірден тәуелсіз мемлекетке айналдырған жоқ. Дегенмен онда бекітілген егемендік қағидалары елдің кейінгі дамуында маңызды орын алды. Сондықтан 25 қазанның тарихи мәнін түсіну үшін оны 1991 жылғы 16 желтоқсанмен сабақтастыра қараған жөн.

Республика күні – тәуелсіздікке дейінгі шешуші қадамдардың бірі ретінде Қазақстан тарихында өз орнын алған күн.