Референдум қалай өтеді: процедура мен құқықтық негіз
Референдум – халықтың мемлекеттік маңызы бар мәселелер бойынша өз пікірін тікелей білдіруінің демократиялық тетігі. Бұл институт азаматтардың ел тағдырына қатысты маңызды шешімдерді қабылдауға қатысуына мүмкіндік береді. Қазіргі демократиялық мемлекеттерде референдум халық билігінің маңызды құралдарының бірі ретінде қарастырылады.
Қазақстанда республикалық референдум өткізу тәртібі ең алдымен Қазақстан Республикасының Конституциясы мен Қазақстан Республикасындағы республикалық референдум туралы Конституциялық заң арқылы реттеледі. Бұл құжаттарда референдум өткізу тәртібі, оған қатысатын субъектілер, дауыс беру рәсімі және нәтижелерін айқындау механизмі нақты көрсетілген.
Конституцияға сәйкес, республикалық референдум – бүкіл халықтың дауыс беруі арқылы мемлекет өмірінің аса маңызды мәселелерін шешу тәсілі. Мұндай мәселелерге, әдетте, конституциялық өзгерістер, мемлекеттің саяси құрылымына қатысты маңызды шешімдер немесе қоғам үшін стратегиялық маңызы бар бастамалар жатады.
Қазақстан заңнамасына сәйкес республикалық референдумды тағайындау құқығы мемлекет басшысына тиесілі. Яғни, референдум өткізу туралы шешімді Қасым-Жомарт Тоқаев басқаратын президент институты қабылдайды.
Сонымен қатар референдум өткізу бастамасы Парламенттен, Үкіметтен немесе белгілі бір мөлшерде қол жинаған азаматтардан да түсуі мүмкін. Алайда мұндай бастамаларды қарастырып, соңғы шешімді қабылдау құқығы президентке берілген.
Референдум өткізу бірнеше кезеңнен тұрады. Бірінші кезең – референдумды жариялау. Президент арнайы жарлық шығарып, референдум өткізілетін күнді және дауысқа салынатын мәселені белгілейді. Осы сәттен бастап референдум науқаны ресми түрде басталады. Екінші кезең – ұйымдастыру және дайындық жұмыстары. Бұл кезеңде референдум комиссиялары құрылады, сайлау учаскелері дайындалады және азаматтарды ақпараттандыру жұмыстары жүргізіледі. Бұл процесті ұйымдастыруды Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы үйлестіреді. Комиссия дауыс беру тәртібінің заң талаптарына сай өтуін қамтамасыз етеді.
Үшінші кезең – үгіт-насихат кезеңі. Заңнамада белгіленген уақыт аралығында азаматтар, қоғамдық ұйымдар және басқа да субъектілер референдумға шығарылған мәселе бойынша өз пікірлерін білдіруге құқылы. Бұл кезеңде қоғамда талқылау жүріп, азаматтар ұсынылған өзгерістердің мәнін түсінуге мүмкіндік алады.
Төртінші кезең – дауыс беру. Референдум күні дауыс беру сайлау тәртібімен ұқсас түрде өтеді. 18 жасқа толған Қазақстан азаматтары сайлау учаскелеріне барып, арнайы бюллетень арқылы өз таңдауын жасайды. Бюллетеньде әдетте ұсынылған мәселе бойынша «иә» немесе «жоқ» деген жауаптардың бірі белгіленеді.
Бесінші кезең – дауыстарды санау және нәтижелерді жариялау. Дауыс беру аяқталғаннан кейін учаскелік комиссиялар бюллетеньдерді санап, нәтижелерін жоғары тұрған комиссияларға жібереді. Референдумның ресми қорытындысын Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы жариялайды.
Заңға сәйкес, референдум нәтижесі заңды күшіне енуі үшін дауыс беруге қатысқан азаматтардың көпшілігі ұсынылған шешімді қолдауы қажет.
Референдум – өкілдік демократияны толықтыратын тікелей демократияның маңызды құралы. Ол азаматтардың саяси белсенділігін арттырып қана қоймай, мемлекеттік шешімдердің қоғамдық қолдауын күшейтеді.
Сонымен қатар референдум қоғамдағы маңызды мәселелерді ашық талқылауға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде саяси жүйенің ашықтығын арттырып, халық пен билік арасындағы диалогты нығайтуға ықпал етеді.
Қорыта айтқанда, референдумның азаматтардың ел болашағына қатысты шешім қабылдауға тікелей қатысуын қамтамасыз етуде маңызы зор. Сондықтан, 15 наурызда өтетін референдумның ел болашағы үшін маңызы зор.
