Қазіргі Қазақстандық интернет кеңістіктің анатомиясы: неліктен кейбір фейктер тез таралады?

Бүгінде жалған ақпарат адамдардың жаңалықты оқи алмайтындығынан емес, сенім психологиясын, эмоциясын және цифрлық ортадағы қарым-қатынас ерекшеліктерін тиімді пайдаланатындықтан кеңінен таралуда.

Дауыс хабарламалары: «Жеке арналардан жеткен ескерту...»

Мәтінді қайта оқып, оған күмән келтіру мүмкіндігі жоғары. Ал дауыс хабарламасы мүлдем басқаша қабылданады: тірі дауыс, эмоциялық интонация, «әкімдіктегі таныс», «білікті дәрігер» немесе «құқық қорғау органының қызметкеріне» сілтеме жасау ақпараттың шынайылығы туралы жалған әсер қалыптастырады.

Дәл осындай тәсілмен химиялық шығарындалар, судың жаппай өшірілуі және басқа да төтенше жағдайлар туралы жалған хабарламалар тараған болатын. Көп жағдайда авторлар «бәріне шұғыл жіберіңіз» деп үндеу тастап, жақындары үшін жауапкершілік сезіміне манипуляция жасайды.

Мемлекеттік тілдегі манипуляция

Соңғы уақытта жалған ақпарат қазақ тілінде жиі тарай бастады. Бұл жергілікті қауымдастықтар мен өңірлік чаттарды жылдам қамтуға мүмкіндік береді, өйткені мұндай хабарламалар таныстар мен туыстар арасында белсенді түрде бөлісіледі.

Жақында таралған мысалдардың бірі – «1 шілдеден бастап жеке тұрғын үйлердің маңына автокөлік қоюға тыйым салынады» деген ақпарат. Шын мәнінде өзгерістер тек ортақ пайдаланылатын аумақтарда қараусыз қалған және бөлшектелген көліктерді ұзақ уақыт сақтауға қатысты болды. Алайда құқықтық норма әдейі бұрмаланып, барлық жүргізушілерге қатысты жаңа тыйым ретінде ұсынылған.

Ең қауіпті өтірік – құрамында шындықтың үлесі бары

Манипуляторлар оқиғаны толықтай ойдан шығармайды. Оның орнына нақты фактіні алып, оған жалған қорытынды қосады.

Мысалы, кен орнындағы жоспарлы жұмыстар туралы ақпарат Маңғыстау және Атырау облыстарында автогаз тапшылығы болады деген үрейге ұласты. Іс жүзінде жеткізілімдер штаттық режимде жүргізіліп, отын көлемі жарияланған қажеттіліктен де жоғары болды.

Осыған ұқсас, Қызылорда облысында болған бірнеше жеке қылмыс өзара байланысы жоқ болса да, «сериялық кісі өлтіруші» туралы жалған оқиғаға біріктірілді. Құқық қорғау органдары бұл фактілердің бір-бірімен байланысы жоқ екенін ресми түрде растады.

Қорытынды

Жалған ақпарат адамның біліміне емес, ең алдымен эмоциясына әсер етеді. Сондықтан ең тиімді қорғаныс – асығыс әрекет емес, ақпаратты сын тұрғысынан бағалайтын қысқа үзіліс.

Кез келген үрей тудыратын хабарламаны өзгелерге жібермес бұрын өзіңізге мына үш сұрақты қойыңыз:

• Ақпараттың бастапқы көзі кім және ол сенімді ме?

• Ресми органдар немесе бірнеше тәуелсіз дереккөз бұл ақпаратты растады ма?

• Бұл хабарлама менде қорқыныш, ашу немесе асығыстық сезімін әдейі тудырып тұрған жоқ па?

Кейде дәл осы бірнеше секундтық тексеріс манипуляциядан қорғанудың ең тиімді жолына айналады.