Жер және табиғи ресурстар: халық игілігі қағидаты қалай бекітіледі?
Жер мен табиғи ресурстар мәселесі кез келген мемлекеттің стратегиялық дамуына тікелей әсер ететін маңызды факторлардың бірі. Әсіресе Қазақстан Республикасы сияқты табиғи ресурстарға бай елдер үшін бұл тақырып экономикалық қана емес, әлеуметтік тұрақтылық пен ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан да өзекті. Жаңа заңдағы 8-баптың 3-тармағында жер, жер қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі халыққа тиесілі екені атап көрсетіліп, мемлекет сол халық атынан меншік құқығын жүзеге асыратыны нақты бекітілген.
Аталған норма жер мен табиғи ресурстардың стратегиялық актив ретінде қарастырылатынын білдіреді. Яғни, табиғи байлықтар жеке топтардың емес, бүкіл халықтың игілігі саналады, мемлекет ресурстарды басқаруда қоғамдық мүддені бірінші орынға қояды, ұлттық байлықты тиімді әрі әділ пайдалану міндеті күшейеді. Мемлекет табиғи ресурстардың иесі емес, сенімді басқарушысы ретінде әрекет етеді.
Халық атынан меншік құқығын жүзеге асыру мемлекеттің жауапкершілігін бірнеше бағытта арттырады: табиғи ресурстардан түсетін табыс ұлттық экономика мен әлеуметтік бағдарламаларға бағытталуы тиіс. Бұл – ұлттық әл-ауқатты арттырудың негізгі тетіктерінің бірі. Ресурстарды игеру барысында табиғатты қорғау талаптарын сақтау – ұзақ мерзімді тұрақтылықтың кепілі.
Заңда жердің белгілі бір жағдайларда жеке меншікке берілуі мүмкін екені көрсетілген. Бұл норма экономикалық айналымды жандандыруға бағытталғанымен, бірнеше шектеуді сақтауды талап етеді: жерді пайдалану мақсаты заңмен реттеледі, ұлттық қауіпсіздік пен экологиялық талаптар ескеріледі, жер ресурстарының стратегиялық бөлігі мемлекеттік бақылауда қалады. Осылайша, жеке меншік институты толық еркіндік емес, қоғамдық мүддемен үйлестірілген құқық ретінде қарастырылады.
Қазіргі жағдайда табиғи ресурстарды тиімді басқару тек құқықтық нормалармен шектелмейді. Сарапшылар бірнеше маңызды бағытты атап өтеді: цифрлық кадастр мен ашық деректер жүйесін дамыту, қоғамдық бақылау тетіктерін күшейту, экологиялық стандарттарды халықаралық деңгейге сәйкестендіру, ресурстардан түсетін табысты әділ бөлу механизмдерін жетілдіру. Бұл шаралар заңдағы «халық игілігі» қағидатын нақты мазмұнмен толықтыруға мүмкіндік береді.
Жер мен табиғи ресурстарды халық меншігі ретінде тану – стратегиялық әрі саяси тұрғыдан маңызды қадам, сондықтан осы маңызды өзгерістерге бейжай қарамай, ел болашағына қатысты шешім қабылдауға атсалысу үшін Қазақстан Республикасы азаматтары 2026 жылғы 15 наурызда өтетін референдумға белсенді қатысуы маңызды.
