Байтақ Тұрсынбаев: «Ел намысын бәрінен биік қойдық»

Қазақстан спортында мәнерлеп сырғанаудан әлем біріншілігінің алғашқы вице-чемпионы, ересектер арасында тарихта тұңғыш рет 4 айналымдық секіруді орындаған даңқты спортшы Элизабет Тұрсынбаеваның әкесі әрі жеке менеджері, спортшының атындағы мәнерлеп сырғанау академиясының негізін қалаушы Байтақ Тұрсынбаев Маңғыстау топырағына табан тіреді. Белгілі спорт қайраткері әрі кәсіпкер азамат өңірде мәнерлеп сырғанау спорты бойынша шеберлік сағатын ұйымдастыруға мұрындық болып, жас жеткіншектерге әрі спортшыларға мол мүмкіндікке жол ашты. Осы орайда «Маңғыстау» газетінің тілшісі Байтақ Тұрсынбаевпен арнайы сұхбат құрған болатын. – Байтақ аға, Маңғыстауға қош келдіңіз. Ақтауға кәсіби жұмыс сапарымен алғаш рет келіп отырсыз ба?– Негізінен Ақтауда 2013 жылы болғанмын. Онда Мәскеуде бір бөлмеде жатқан жақын досым Руслан сот судьясы болып істейтін. Соның баласы үйленгенде Мәскеуден арнайы ұшып келдім. Сол сапарда Бекет атаның басына барып, зиярат жасап, үш күндей болғаным есімде. Содан кейін бұл шаһарға алғаш рет табан тіреп отырмын. – Бұл сапарыңызда Маңғыстау өңірінен қандай әсер алдыңыз?– Бұл жерде Бекет атаның басына барғанда Шопан атаның жанынан өтесің, Құран оқытасың. Өйткені біздің отбасымыз мұндай киелі нәрселерге жақын. Менің әкемнің әкесі де кезінде ахун болған кісі. Маңғыстау - 362 әулие жатқан жер. Бұның үстінен аттап өтуге болмайды. Осындай киелі жерге келіп тұрып, қызмет жасап, елімізге бір пайдамыз тисе екен деген ой туындайды. Қолымыздан келгенше көмегімізді беруге дайынбыз.– Ақтауда өтіп жатқан оқу-жаттығу жиындары туралы айтып қалдыңыз. Неліктен Ақтауды таңдадыңыздар? Өңірдегі BAUYR ARENA мұз кешенінің жағдайы қалай екен? – Біз негізі Астана мен Алматыда жұмыс істейміз. Түркістанда да оқу-жаттығу жиындарын ұйымдастырғанбыз. Ал Маңғыстау – біз үшін ерекше өңір. Сонымен қатар Ақтаудан Астанаға келіп, біздің академияда 1-1,5 жылдан бері дайындалып жүрген балалар мен ата-аналар бар. Солар жазда: «Ақтауға келіңіздер, балалар мұзда да дайындалып, теңізге де түссін» деп ұсыныс жасаған болатын. Ал Ақтаудағы ашылған Baur Arena мұз сарайы туралы айтатын болсақ, инфрақұрылымы мен сапасына өте жоғары баға беремін. Іші өте таза, температуралық режимі талапқа сай сақталған. Өзіміз де біраз ареналарды көрдік қой. Бұл арена – хоккейшілерге де, шорт-трек пен мәнерлеп сырғанаушыларға да өте ыңғайлы спорт кешені. Жеке кәсіпкердің халыққа, балаларға жасаған үлкен сыйы деп білемін. Бұл оқу-жаттығу жиынына 11 бала қатысты. Оның тоғызы Ақтаудан, қалған екеуі Астанадан. Балалалым Элизабет пен Тимур, басқа да бапкерлер 10 күн бойы қарқынды жаттығулар өткізді. Енді 2 тамыздан бастап Ресейден шақыртқан кәсіби бапкеріміз осы дайындықты Ақтауда одан әрі жалғастырады.– Өзіңіз кәсіпкерлікті де, кәсіби спорт менеджментін де қатар алып жүрген жансыз. Баласын мәнерлеп сырғанауға беріп жүрген немесе бергісі келетін ата-аналарға қандай кеңес айтар едіңіз?– 1992 жылы Қарағандыдағы Қарағанды мемлекеттік университетінің заң факультетін бітіргенмін. Мәскеуге барып, кәрістермен бірге фирма ашып, кәсіппен айналыстым. Жолдасым екеуіміз 2002 жылы ұлым Тимурды 4 жасында, ал Элизабетті 5 жасында Мәскеудегі «Москвич» клубына бердік. Бастапқыда жай ғана секция ретінде балаларды апарғанбыз. Бірақ бір-екі жылдан кейін қарасақ, Тимур да, Элизабет те өз қатарластарының арасында оқ бойы озық шығып, жүлделі орындарды ала бастады. Сондай еңбекті көрген соң, спортты қалай тастайсың? Сөйтіп балалардың болашағы үшін өзім де спорт академиясын бітіріп, екінші жоғары білім алдым. Спорт менеджментіне біржола кірісіп кеттім. Ата-аналарға айтарым, біріншіден, сабырлық пен төзімділік керек. Бұл спорт түрі үлкен дайындықты, уақытты және қаржыны талап етеді. Екіншіден, кәсіби бапкерді дұрыс таңдау аса маңызды. Баланың бағытын ерте бастан дұрыс қою керектігін ескеру қажет. Үшінші, бала сүрінгенде де, жетістікке жеткенде де ата-ананың қолдауы ең басты орында тұруы тиіс. Элизабет 16 жыл спортта болса, соның 10 жылында Қазақстан ұлттық құрамасында өнер көрсетті. Осы уақыт ішінде 18 елге барып, 51 халықаралық жарысқа қатысып, 39 жүлде қанжығасына байлады. Мұның артында отбасының қолдауы мен тынымсыз еңбек жатыр. Спортшы қыз неге журналистиканы таңдады? – Байтақ аға, сіз Элизабет Тұрсынбаева атындағы академияның негізін қалаушысыз. Бүгінде Элизабет спорттағы карьерасын аяқтағанын білеміз. Оның кәсіби спортты доғарғаннан кейінгі өмірі мен оқу жолы қалай өрбіді?– Иә, Элизабет 2021 жылы кәсіби спорттық мансабын аяқтады. Ол кезде ол Мәскеудегі Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтының (МГИМО) «Халықаралық журналистика» факультетінде оқып жатқан еді. Ал 2022 жылы белгілі бір жағдайларға байланысты Алматыдағы КИМЭП университетіне ауысты. Мәскеуде оқыған пәндерінің 60 пайызға жуығын есепке алдырып, осы төрт жыл ішінде КИМЭП-ті халықаралық журналистика маманы бойынша үздік дипломға бітіріп шықты. Қазір ол спортты мүлдем тастап кеткен жоқ. Арнайы муз шоуларына шығады, күнделікті жаттығуын жасайды, әуесқой топтарды жаттықтырады. Ағылшын тілін де еркін меңгерген. Өзі журналистиканы, сұхбат алғанды, медиа жобалармен айналысқанды жақсы көреді. Көптеген сапалы сұхбаттары мен жасаған портфолиосы бар. – Сұрақ туындайтыны – әдетте кәсіби спортшылар оқу орнына келгенде экономика, заң немесе дене шынықтыру мамандығын таңдап жатады. Элизабеттің журналистикаға бет бұруына не түрткі болды?– Бұған оның өмірлік тәжірибесі тікелей әсер етті. Элизабет кішкентайынан Мәскеуде, Канадада, шетелде дайындалып жүргенде өте көп сұхбат беретін. Үйге шетелдік журналистер келіп, сұрақтар қоятын. Сондай сәттерде ол кейбір журналистердің қойған сұрақтарына көңілі толмай: «Мен болсам, бұл сұрақты былай қояр едім, сұхбатты былай жүргізер едім» деп өз пікірін айтып отыратын. Содан кейін бұл салаға деген қызығушылығы артып, өзі таңдау жасады. Оның үстіне Элизабет – тек спортшы емес, өнерге де жақын жан. Ол музыка мектебінің скрипка сыныбын 8 жыл оқып, кәсіби скрипач атанып шыққан. Кітапты өте көп оқиды. Осы жан-жақтылығы оны медиа және журналистика саласына алып келді.– Оқу орны демекші, белгілі спортшылардың жоғары оқу орындарында сабаққа толық қатыспай, жеңілдікпен бітіріп шығатынын жиі көреміз. Элизабеттің студенттік өмірі қалай өтті?– Осы тұста өте қызықты оқиға болды. МГИМО-ға түсу үшін 200 балл жинау керек екен. Элизабет өз білімімен тапсырып, жарты-ақ балл жетпей тұрды. Ол кезде оның «Әлемнің вице-чемпионы» және «Еңбек сіңірген спорт шебері» деген атақтары бар. МГИМО сияқты оқу орны оған да қарамайды, барлығына талап бірдей. Алайда, оқуға қабылданды. Қыркүйекте сабақ басталды. Ол түске дейін сабақта болады, түстен кейін өз жаттықтырушысы Этери Тутберидзеге барып, жаттығуын жасайды. Себебі біз алдағы Олимпиадаға дайындалып жатқанбыз. Бір күн қоңырау шалып: «Папа, дене шынықтыру кафедрасының меңгерушісі хабарласып, секцияларына қатысуымды талап етіп жатыр» деді. Ол кісіге Элизабеттің вице-чемпион екенін, Олимпиадаға дайындалып жатқанын айтсақ та түсінбейді екен. Содан мен өзім сол кафедра меңгерушісіне хабарласып, жағдайды түсіндірдім. Жаттықтырушымыз Этери Тутберидзе екенін айттым. Ол кісі: «Қазір сізге қайта хабарласамын» деді де, 10 минуттан кейін хабарласып: «Байтақ Әбілханұлы, кешіріңіз! Элизабет деген біздің институт тарихындағы тұңғыш Еңбек сіңірген спорт шебері екен! Келесі жылы МГИМО-ның 80 жылдық мерейтойында Элизабетке арнайы кубок пен салтанатты түрде грамота тапсырамыз» – деді. Мен таңғалып, зерттеп көрдім. Шын мәнінде, ол оқу орнында бұған дейін мұндай дәрежедегі спортшы оқымаған екен. Себебі ол жерде жеңілдік жоқ. Сондықтан Элизабет КИМЭП-ке ауысқанша, барлық сабақтарға өзі қатысып, топта белсенді студент болды.– Жолдасыңыз қырғыз ұлтының өкілі екен. Тағдырларыңыз қалай бір арналада тоғысты?– Иә, иә (күледі). Негізі мен танысқанда қырғыз екенін де білмедім. Оны бұрындары берген бір сұхбатымызда да айтқанбыз. Ол кезде өзімнің көлігім болды. Енді ұят қой, кешкі уақытта машинамен жүрмеймін. Неге десеңіз, кездесулер көп, жұмысты өте көп істейміз. Бірде жұмыстан метромен келе жатқанмын. Ішінде бір әдемі қыз тұр... Азиалық сияқты, бір жағынан қазақ па деп ойладым. Әлде басқа ма, әйтеуір бірдеңе іздегендей болып тұр екен. «Охотный ряд» станциясы, Мәскеудегі дәл Үлкен театрға шығатын жер. «Бір мәселе болып тұр ма екен?» деп қасына жақындадым. Өзім жұмыстан келе жатырмын, үстімде спорттық костюм (күледі). Содан «Қарындас, сізде бәрі бұрыс па?» деп өтіп бара жатырмын. Енді ол кезде өзіміз де ұяламыз... Бір кезде ол қасыма келіп: «Менде Үлкен театрға екі билет бар еді» – деді. Шамасы билеттерді арзанырақ сатқысы келген сияқты. Бірақ мені көрді де, Үлкен театрға баруды ұсынды. Өйткені метродан шыққанда тура театрға өтесің. – Бұл қай жылдары болған оқиға еді? – 1996 жылдың екінші жартысы болатын. Үлкен театрға тартып кеттік. Театр сағат 7-де жабылады екен, біз 7-ге 5 минут қалғанда ішіне кіріп үлгердік. Жанындағы құрбысы кешігіп, келмей қалған соң қойылымға кірдік. «Атың кім, тегің кім?» деп танысуға уақыт та болған жоқ. Ішінде ария, опера айтылып жатыр... Біз өмірімізде опера тыңдап көрмегенбіз, бірақ театрдың іші өте әдемі. Өзім жұмыстан шаршап жүрген соң жартылай ұйықтап, жартылай қарап отырдым. Антрактке шыққан кезде ғана театрдың ішінде дұрыстап таныстық. «Есімің кім? Қайдан жүрсің?» деп жөн сұрастық. Аяғына дейін отырып шыққан соң ол: «Бұл енді опера ғой... Шыны керек, мұндайды түсіну үшін арнайы дайындық керек. Бұдан да жақсы балет болады, Мариинский театры келеді. Сізге соны көрген әдемі шығар», – деп, келесіде балетке шақырды. Солай танысып, кейін үйлендік. 1998 жылы ұлымыз Тимур, 2000 жылы қызымыз Элизабет дүниеге келді.– Өте тамаша. Жалпы, аға, Мәскеуде жұмыс істегеніңізбен, елден байланысыңыз үзілген жоқ қой?– Әрине, ешқашан үзілген емес! Ол жақта жұмыс істесек те, жанымда ағаларымның, апаларымның балалары, өзімнің іні-қарындастарым болды. Бәрін Мәскеуге апарып, қолдан келгенше көмектестім. Жақында солармен кездескенде, балалар жиналып: «Бізден 18 бала Мәскеуде жұмыс істеп, білім алып өтіппіз», – деп еске алып отыр.– Барлығы сіз арқылы барған ағайынның балалар болды ғой?– Негізі өзім Қызылорда облысының Қазалы қаласында туғанмын. Кейін Таразға көштік, Астанада да ағаларымыз бар. Сол балалардың көзі ашылсын, бауырларымыз аяқтан тұрсын деген ниет болды. Бәріне үлкен практика, өмірлік мектеп болды. Элизабеттің спорттық жолы және Қазақстанға оралуы – Енді Элизабетке оралайықшы. Сіз Мәскеуде жүргенде оның спорттағы алғашқы жетістіктерін Қазақстан қоғамы біле берген жоқ. Ол Мәскеудің атынан шығып, Ресейдің немесе басқа елдің спортшысы болып қалуы да мүмкін еді. Қазақстан атынан өнер көрсетуге бірінші болып өздеріңіз қадам жасадыңыздар ма, әлде ел тарапынан ұсыныс түсті ме?– Білесіз бе, 2002-2003 жылдары Мәскеуден елге ораламыз ба деген ой туындаған. Балалар спортқа барған соң 2 жылдан кейін байқадым, конькилері, киімдері, қысқа және еркін бағдарламалардың костюмдері бар бәрі үлкен шығынды талап етеді. Мәнерлеп сырғанаудың өте қымбат спорт екенін басынан сездік. Бірақ балалар нәтиже бере бастаған соң: «Не болса да, болашақта Қазақстанның атынан шығайық» деген шешімге келдік. Жолдасым - Ресей азаматы, ал өзім - Қазақстан азаматымын. Балалар ол жақта туған соң Ресей азаматы ретінде жарыстарға қатысып жүрді. Содан балалар 7, 8, 9 жасқа келгенде, оларды өзімнің атыма тіркеп, Алматы, Астана мектептерінің атынан Қазақстан чемпионаттары мен кубоктарына апарып жүрдім. Шымкент, Павлодар, Қарағандыға ешқандай көмексіз өзім тасыдым. Мұндағы мақсатым - балалар өскенде Қазақстаннан бөлініп қалмасын, елді көрсін дегеніміз. 2013 жылы Элизабет Мәскеуде Этери Тутберидзеде жаттығып жүргенде, Мәскеу біріншілігінде чемпион атанды. «Мәскеу чемпионы» деген - Ресей құрамасына кіру деген сөз. Сөйтіп, оны бірден Ресей құрамасына қабылдап, спорттық формасын берді. Тамыз айында Мәскеу чемпионы болса, қыркүйектің аяғында өтетін Гран-приге Ресей атынан дайындай бастады. Ол кезде топта Юлия Липницкая, Евгения Медведева бәрі бірге жаттығатын. Кейбіреулер «Элизабетке Қазақстанда бәсекелестік болмаған соң өтті» деп айтып жатады. Бірден айтайын, Элизабет ол кезде Ресей құрамасында өз жасындағы №1 спортшысы болып тұрды. Бірақ біз отбасымызбен кеңесе келе «Қазақстанның атынан шығамыз» деп шештік. – Сол кезде ел басшылығымен хабарластыңыздар ма?– Иә. Содан кейін Агенттік төрағасы және Қызылорда облысының әкімімен кездестік. Элизабеттің құжаттары мен жетістіктерін көрсетіп: «Мәскеудің қайнаған ортасында чемпион болып, Ресей құрамасына кіріп отырған дайын спортшы. Бірақ әлі де Қазақстан атынан шығаруға мүмкіндік бар. Егер Ресей атынан бір халықаралық жарысқа (Гран-приге) шығып кетсе, оны кейін ауыстыру мүмкін болмайды, мансабын бұзып аламыз», – деп түсіндірдім. Облыс әкімі мұны түсініп, қолдау білдірді. Сондай-ақ демеушілер табылып, мені жаттықтырушы ретінде тіркеді (себебі менің екінші білімім спорт саласы бойынша еді). Мәскеуде қалуға болмайтын еді, содан Америка мен Канададан жаңа бапкер іздеп, Канадада 5 жыл дайындалдық. – Канадаға барғанда Тутберидзе мен Ресей федерациясы бұл шешімді қалай қабылдады?– 2013 жылы Тутберидзеге «Қазақстан атынан шығамыз» дегенде бәрі таңғалды. «Қазақстанда бұл спортта инфрақұрылым жоқ қой, қалай шығасыздар?» – деді. Ресейдің мәнерлеп сырғанау федерациясының басшыларымен кездестік. Мен Ресей атынан шықса, нәтижесі мүлде өзгеше болатынын, олардың қандай спорттық держава екенін білдім. Бірақ сонда да тәуекелге бел буып, өз еліміздің туын көтеруді таңдадық. Шетелдік ұсыныстар және тарихи жетістік – 2021 жылы спорттық мансабын аяқтағанға дейін, спортта жүргенде басқа елдерден Элизабетке ұсыныстар болды ма?– Иә, ең үлкен ұсыныс 2019 жылы Жапонияда өткен әлем чемпионатында 2-орын алғаннан кейін болды. Қытай тарапы Элизабеттің электронды поштасына хат жазып, 2022 жылғы Бейжің Олимпиадасы қарсаңында Қытай атынан өнер көрсетуді ұсынды. Элизабет басында: «Жоқ, жауап бермеймін, бармаймын», – деді. Мен: «Мұндай ресми шақыруға жауап беру керек. Мейлі, бармасақ та, олардың қандай жағдай ұсынып жатқанын, қалай дайындалатынын көріп, тәжірибе алайық», - дедім. Сөйтіп, Мәскеудегі «Шератон» мейманханасында бірінші кездесу өтті. Қытайдан 3 өкіл келді. Олар арнайы альбом жасап, Элизабеттің суретін Қытайдың үздік спортшыларының қатарына қойып қойған екен. Олар өте үлкен қаржылай келісімшарт ұсынды.– Яғни, өте ірі көлемдегі сыйақы мен жылдық табыс ұсынды ғой?– Иә, өте жоғары жағдай ұсынды. Олармен 3 рет кездестік. Оларда ерлер арасында спортшылар бар еді, бірақ әйелдер арасында медаль алатын спортшы болмаған соң бізге шыққан. Тіпті Тутберидземен де барып танысты. Бірақ біз: «Біз ел азаматымыз, кетпейміз. Егер спортшыны бағалағыларыңыз келсе, біздің спорт комитетіне, Ұлттық Олимпиадалық комитетке барып айтыңыздар», – деп дипломатиялық түрде бас тарттық.– Сонда Қытай сықылды алып елдің сондай ұсыныс жасауы Элизабеттің де, сіздердің де еңбектеріңіздің қаншалықты жоғары бағаланғанын көрсетеді ғой?– Әрине! Бұл біздің атқарған жұмысымыздың тегін еместігін, халықаралық деңгейде бағаланғанын білдірді. Бірақ біз үшін туған елдің абыройы қымбат еді. Спорт – бұл мемлекеттің беделін көтеретін ең басты құрал. Екі-ақ жағдайда біздің Мемлекеттік Туымыз көтеріліп, әнұранымыз шырқалады: Президент шетелге барғанда және спортшымыз бірінші орын алғанда. Элизабет 52 халықаралық турнирге қатысып, 39 жүлде жеңіп алса, соның 17-сі - алтын медаль. Сол кезде туымыз көтеріліп, гимн ойнағандағы эмоцияны ештеңемен салыстыруға болмайды. Одан кейін басқа материалдық дүниенің керегі де болмай қалады.– Спортта жарақаттарсыз болмайды ғой, Элизабетте де болды ма?– Иә, жарақатсыз спорт болмайды. Бірақ Элизабет өте темірдей тәртіпті қыз. Ол тамақтану режимін, калориясын, биоқоспаларын өте жақсы біледі. Спортты қойғанның өзінде салмағы 46–48 кг айналасында. Спортта жүргенде салмағы 42-44 кг болатын. Әлем чемпионатында 42 кг салмақпен шықты. Осындай нәзік денемен ауада төрт айналым секіру үшін қаншама күш пен білім керек!– Төрт айналымдық секіру деген – мәнерлеп сырғанау тарихындағы төңкеріс қой?!– Иә! Элизабетке дейін ересек әйелдер арасында ресми жарыстарда ешкім 4 айналымды таза секіріп, халықаралық тіркеуге алдырмаған. Бұл - ғарышқа алғаш ұшқанмен бірдей тарихи оқиға. 1988 жылы ерлер арасында канадалық Курт Браунинг алғаш рет 4 айналым секіргенде, оны Канада Президенті қабылдап, «Канаданың құрметті азаматы» атағын берген еді. Өйткені ол Канаданы әлемдік спорттың шыңына шығарды. Ал ересек әйелдер арасында ресми жарыста (2019 жылғы әлем чемпионатында) ең алғаш 4 айналымды орындап, тарихқа енген - біздің Элизабет қызымыз.– Осы жасаған тарихи ерлігіне біздің қоғам әлі толық, лайықты бағасын бере қойған жоқ сияқты...– Мен де солай ойлаймын. Біз оның бұл жетістігінің қаншалықты деңгейде екенін әлі де аяғына дейін толық бағалай алмай жатырмыз.– Аға, соңғы сұрақ. Қазақстан спорт әлемінде мәнерлеп сырғанаудың болашағын қалай елестетесіз?– Болашағы өте жақсы болады деп сенемін. Қазір әр өңірде мұз айдындары салынып жатыр. Денис Тен, Элизабет Тұрсынбаевадан кейін кешегі Михаил Шайдоров сияқты чемпиондар шықты. Осы спортшылардың үшеуі де шетелде дайындалған. Ал біздің басты мақсатымыз – Элизабет Тұрсынбаева атындағы Академияны ашып, ондай мықты дайындықты шетелге жібермей-ақ, өзіміздің елде, әр өңірде қалыптастыру. Соған себепші болып жүргенімізге қуаныштымыз.– Рахмет, аға! Академия жұмысына табыс, ел спортының өркендеуіне береке тілейміз!