Қазақ боксының атасы - Шоқыр Бөлтекұлы

29 қазанда қазақ боксының негізін қалаушылардың бірі, тұңғыш қазақ КСРО спорт шебері Шоқыр Бөлтекұлының туғанына 110 жыл толады. Шаршы алаңда 223 жекпе-жек өткізіп, оның 199-ында жеңіске жеткен даңқты спортшының өмір жолы – табандылықтың, ұлтжандылықтың және ұстаздықтың үлгісі. Қазақ боксының тарихы Шоқыр Бөлтекұлының есімімен тығыз байланысты. Ол былғары қолғап спортын қазақ жастары арасында кеңінен насихаттап қана қоймай, ұлттық бокс мектебінің қалыптасуына негіз қалады. Жетімдіктің тауқыметін көріп өскен, майданға қатысып, елге оралған соң шәкірт тәрбиелеген қайсар тұлға спорттағы жетістігімен де, азаматтық болмысымен де кейінгі ұрпаққа өнеге болды. Шоқыр Бөлтекұлы 1916 жылы 29 қазанда Маңғыстау өңіріндегі Жармыш ауылында балықшы отбасында дүниеге келген. Балалық шағы оңай болмаған. Тағдырдың жазуымен туған жерінен жыраққа кетіп, кейін Бакуге, одан Киевке барған. Білімге құштарлығының арқасында көркемсурет саласын меңгеріп, дене тәрбиесі бағытында да білім алған. Бокспен 1936 жылдан бастап жүйелі түрде айналысады. Қазақ боксының алғашқы қадамдары 1930 жылдардың екінші жартысында Қазақстанда бокс спортының қалыптасу кезеңі басталды. 1937 жылы Алматыда бокстан жарыс ұйымдастырылып, оған елудей спортшы ғана қатысқан. Шоқыр Бөлтекұлы осы істің басы-қасында болып, елде жаңа спорт түрінің дамуына күш салды. Кейін «Динамо» және «Спартак» спорт қоғамдары жанынан бокс бөлімдері ашылып, былғары қолғап шеберлерінің қатары көбейе түсті. Алайда оның спорттық жолы Екінші дүниежүзілік соғыспен тұспа-тұс келді. 1941-1945 жылдары майданға қатысып, жарақат алғаннан кейін елге оралды. Соғыстан соң Алматыда жаттықтырушы болып еңбек етіп, «Спартак» спорт қоғамында жұмыс істеді. Рингке қайта оралып, КСРО біріншіліктерінде бақ сынады. Шоқыр Бөлтекұлы Қазақ КСР чемпионатын үш рет жеңіп, Кеңес Одағы біріншіліктерінде жүлдегер атанды. Спорттық мансабында 223 жекпе-жек өткізіп, 199 рет жеңіске жеткен. Ол КСРО спорт шебері атағын алған тұңғыш қазақ боксшысы ретінде тарихта қалды. 1947 жылы Мәскеуде өткен Кеңес Одағы чемпионатына Қазақстан құрамасын бастап баруы да оның спорт ұйымдастырушысы ретіндегі орнын айқындайды.Рингтегі жетістігінен бөлек, Шоқырдың басты еңбегі – шәкірт тәрбиелеуі. Ол саналы ғұмырында 800-ден астам боксшыны баптап, қазақ боксының алғашқы буынын қалыптастыруға атсалысты. Оның шәкірттері арасынан кейін елге танылған спортшылар мен бапкерлер шықты. «Қазақ боксының алғашқы қолғап кигізген ұстазы» Маңғыстауда Шоқыр Бөлтекұлының мұрасын насихаттап жүрген спорт менеджері, промоутер Жанпейіс Назарғали даңқты тұлғаның еңбегін тек өңірлік спорт тарихымен шектеуге болмайтынын айтады. «Маңғыстау боксы деп қана шектелмей, бүкіл елімізге алғашқы былғары қолғапты алып келген, қаншама қазақтың қаракөз баласына бокс үйреткен атамыздың туған жері осы Маңғыстау екенін мақтанышпен айтамыз. Шоқыр атамыз қазіргі Маңғыстау ауданының аумағында туып-өскен. Оның Форт-Шевченко қаласындағы балалар үйінде болғаны туралы деректер мен құжаттар бар. Бакуге, одан Киевке барып, білім алғаны, кейін Қазақстанға оралып, бокстың дамуына үлес қосқаны – тарихтың бір бөлігі», - дейді Жанпейіс Назарғали. Оның айтуынша, Шоқыр Бөлтекұлының шәкірттері қазақ боксының кейінгі жетістіктеріне жол ашқан. Солардың қатарында КСРО чемпионаттарының жүлдегері Мақсұт Омаров, ұлттық құраманы басқарған Әбдісалан Нұрмаханов және Олимпиада ойындарындағы алғашқы қазақ төрешілерінің бірі Серік Әбденәлиев бар (Сидней-2000). «Шоқыр атамыз қазақтың талай баласына алғашқы қолғапты кигізіп, спортқа жол ашты. Ол кісінің еңбегі ұзақ уақыт бойы кеңінен айтылмай келді. 2000 жылдардан бастап Ақтауда Шоқыр Бөлтекұлы атындағы халықаралық турнир өткізіліп, тұлғаның есімі қайта жаңғыра түсті. Бүгінде бұл жарыс боксшылар үшін маңызды бәсекелердің біріне айналды», – дейді Жанпейіс Назарғали ағамыз. Қайсар мінезі мен ұлттық болмысы Шоқыр Бөлтекұлының есімі спорттағы жетістіктерімен ғана емес, ұлттық болмысын сақтаған қайсар мінезімен де ерекшеленеді. Кеңес дәуірінде қазақ есімдері мен тектерін орыс тіліндегі үлгіге бейімдеу жиі кездескен кезеңде ол өз тегін «Бөлтекұлы» деп жаздыруға табандылық танытқан тұлғалардың бірі ретінде айтылады.Ел арасында оның осы ұстанымына қатысты бір оқиға сақталған. Бірде тергеуші одан тегінің неге «Бөлтеков» емес екенін сұрағанда, Шоқыр: «Себебі мен Қабанның емес, Бөлтектің ұлымын», – деп жауап берген деседі. Бұл сөз оның өз тегіне, ата-бабасына деген құрметін және ұлттық болмысын қорғаудағы табандылығын аңғартса керек-ті. Бауыржан Момышұлына телінетін «Екі қазақ болса, бірі мен, екіншісі Шоқыр» деген сөз де ел арасында жиі айтылады. Дегенмен мұндай тарихи дәйексөздерді нақты дереккөздермен салыстыра қарау маңызды. Шынымен де сол түсте «ұлы» деген текті Баукең мен Шоқыр атамыз және ақын Шона Смаханұлы ұлы ғана құжатпен жазып жүрген еді. Шоқыр Бөлтекұлының бойындағы тағы бір қыры – суретшілік өнері. Ол спортпен қатар бейнелеу өнеріне де қызығып, шығармашылықпен айналысқан. Сонымен бірге баспасөзде спорт тақырыбында мақалалар жазып, жаттықтыру әдістері мен шәкірттерінің жетістіктерін насихаттаған. Зерттеушілер оның бокс тарихына арналған еңбегі болғанын айтады, алайда кітаптың қазіргі тағдыры жөніндегі мәліметтерді қосымша нақтылау қажет.Өнер мен спортты тоғыстырған шаңырақ Шоқыр Бөлтекұлының өмір жолында өнер әлемінің көрнекті өкілі, қазақ қыздарының арасынан шыққан алғашқы балериналардың бірі Нұрсұлу Тапалованың орны ерекше. Нұрсұлу Елубайқызы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрында еңбек етіп, қазақ балет өнерінің дамуына үлес қосты. Ол 1947 жылы Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртісі атағына ие болды. Шоқыр мен Нұрсұлу 1954 жылы шаңырақ көтеріп, Айсұлу және Тоты есімді екі қыз тәрбиеледі. Екі өнер иесінің өмірі мен шығармашылық жолы туралы деректер олардың тағдырын тереңірек зерттеудің маңызын көрсетеді. Әсіресе Нұрсұлу Тапалованың өміріне қатысты ел ішінде айтылатын түрлі пікірлерді тарихи құжаттар мен сенімді деректер негізінде зерделеу қажет.Шоқыр Бөлтекұлының шәкірт тәрбиелеу жолындағы табандылығы да айрықша. Боксшыларды жаттықтыру үшін арнайы орын іздеп, қолда бар мүмкіндікті пайдаланғаны туралы естеліктер сақталған. Ол үшін бокс жай ғана спорт емес, жастарды тәртіпке, төзімділікке және мақсатқа ұмтылуға баулитын мектеп болды.Даңқты спортшы 1994 жылы 78 жасында дүниеден өтті. Оның өмірлік серігі Нұрсұлу Тапалова араға төрт жыл салып өмірден озды. Екеуінің артында өнер мен спортқа адал қызмет еткен ғұмыр, ұрпаққа үлгі болар мұра қалды.Шоқыр есімін ұлықтаған турнирШоқыр Бөлтекұлының есімін ел жадында жаңғыртуға арналған маңызды бастамалардың бірі – Ақтауда ұйымдастырылатын халықаралық бокс турнирі. Бұл жарысты өткізу идеясын өңірдегі белгілі жаттықтырушы Марат Жәкиев көтерген. Бір әңгімесінде Марат ағамыз өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдары Алматыдағы турнирде Шоқыр Бөлтекұлын көргенін айтады. Оның сөзінше, сол уақыттары ақсақал атанған бапкер көп сөйлемейтін адам ретінде есте қалған. Кейін бокстағы қайраткерлер Марат Жакиевке Шоқыр Бөлтекұлының есімін ұлықтау туралы идеяны айтқан екен. Кейін белгілі бапкер Шоқыр атамыздың туған жерінде турнирін өткізу туралы ойға бекінген. Сөйтіп, алғашқы жарыс 2005 жылдың 19-23 қаңтарда ұйымдастырылып, оған Қазақстанмен қатар шетелдік командалар да қатысқан. Жанпейіс Назарғалидың айтуынша, алғашқы жарыстарға Серік Сәпиев (64 кг), Ердос Жаңабергенов (81 кг), Бақтияр Артаев (69 кг) секілді қазақстандық боксшылар қатысқан. Ресейден әлем чемпионы Альберт Селимов (57 кг) келсе, Қытай құрамасы сапында Қанат Ислам (69 кг) өнер көрсеткен. Кей жылдары Өзбекстан мен Кубаның ұлттық құрамалары да бақ сынаған. «Алғашқы турнир Маңғыстауда ғана емес, жалпы өңірде бокс спортының дамуына үлкен серпін берді. Содан бері жарысты тұрақты өткізуге күш салып келеміз. Арасында үш жылдай өтпей қалған кезеңдер болды. Бұл турнирде ересектер арасындағы алғашқы қадамын жасаған боксшылар аз емес. Солардың бірі – кейін екі дүркін Олимпиада чемпионы атанған өзбекстандық Баходир Жалолов. Ол 2018 жылы Ақтаудағы Шоқыр Бөлтекұлы турнирінде ересектер арасындағы алғашқы жекпе-жектерінің бірін өткізді. Жарыс талай спортшыға үлкен спортқа жол ашты», - дейді Жанпейіс Назарғали. Шоқыр Бөлтекұлы атындағы турнир бүгінде даңқты спортшының есімін ұлықтап қана қоймай, жас боксшылардың тәжірибе жинауына, халықаралық деңгейде бақ сынауына мүмкіндік беретін алаңға айналды. Шоқыр Бөлтекұлының ғұмыры – қиындыққа мойымаған қайсарлықтың, ұлтқа қызмет етудің және ұстаздыққа адалдықтың жарқын үлгісі. Ол қазақ боксының қалыптасуына жол ашып, жүздеген жасқа спорт әлемінің есігін ашты. Бүгінде оның есімі Маңғыстау жұртының ғана емес, бүкіл қазақ спортының тарихында құрметпен аталатыны сондықтан.