
Жанкелді ҚаржанОйын емес, өмірге айналған бәс: лудомания қоғамды қайда жетелейді?
Бір қарағанда, букмекерлік кеңсеге кіріп, спорттық жарысқа азын-аулақ ақша тігу немесе телефондағы қосымша арқылы ойынға қатысу көпшілікке зиянсыз ермек болып көрінуі мүмкін. Алайда құмарлықтың шегі байқалмай өтіп, ойын біртіндеп адамның күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналғанда, мәселе мүлде басқа сипат алады. Бүгінде лудомания жеке адамның қаржылық мәселесі ғана емес, отбасының берекесіне, әлеуметтік қарым-қатынасқа және қоғамның психологиялық ахуалына әсер ететін күрделі мәселеге айналып отыр. Казино ойындары, рулетка, карта, покер, онлайн-казино мен слоттар, спорттық бәс тігу, букмекерлік ойындар және тотализаторлар – құмар ойынның кең тараған түрлері. Олардың формасы өзгергенімен, барлығына ортақ нәрсе – адамның тәуекелге ақша тігуі және ұтысқа деген үміттің психологиялық тұрғыдан тәуелділікке ұласуы. Әсіресе, соңғы жылдары букмекерлік платформалардың телефонға орнатылатын қосымшалар арқылы тәулік бойы қолжетімді болуы мәселені күрделендіріп отыр. Бұрын ойынға қатысу үшін белгілі бір орынға бару қажет болса, қазір адамның қолында смартфон болса жеткілікті. Осылайша құмар ойын адамның күнделікті тұрмысына барынша жақындады.Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті «Педагогика» факультеті, «Жалпы педагогика» кафедрасының «Педагогика және психология» білім беру бағдарламасының аға оқытушысы Жанилаш Бекенжан лудоманияны адамның психологиялық және әлеуметтік өміріне әсер ететін күрделі құбылыс ретінде бағалайды.«Лудомания – адамның құмар ойындарға және бәс тігуге психологиялық тұрғыдан тәуелді болып, өзінің мінез-құлқын бақылау қабілетін біртіндеп жоғалтуымен сипатталатын күрделі әлеуметтік-психологиялық мәселе. Оның салдары жеке адамның өмірімен ғана шектелмей, отбасылық қарым-қатынасқа, қаржылық жағдайға, оқу мен еңбек қызметіне және жалпы қоғамның әлеуметтік-психологиялық ахуалына әсер етуі мүмкін», - дейді маман.Бәрі қызығушылықтан басталады Лудоманияның ең қауіпті тұстарының бірі - оның бірден байқалмайтындығында. Адам алғашқыда өзін ойынға тәуелдімін деп есептемейді. «Бір рет байқап көремін», «аз ақша ғана тігемін», «ұтсам, тоқтаймын» деген оймен басталған әрекет уақыт өте келе әдетке айналуы мүмкін.Алғашқы ұтыс адамның ойынға деген қызығушылығын одан әрі күшейтеді. Ал ұтылған жағдайда шығынды қайтарып алу ниеті пайда болады. Осы тұста адам «келесі жолы міндетті түрде ұтамын» деген сеніммен қайтадан ақша тігуі ықтимал. Сөйтіп, бір сәттік шығынды жабу үшін екінші, үшінші бәс жасалады.«Лудоманияның қауіптілігі – тәуелділік бірден қалыптаспайды. Алғашында адам ойынға қызығушылық ретінде қарап, өз мүмкіндігін сынап көруі мүмкін. Уақыт өте келе ұтылған ақшаны қайтаруға тырысу, ойынға жұмсалатын уақыт пен қаражаттың көбеюі, жақындарынан қаржылық мәселелерді жасыру, көңіл күйдің ойын нәтижесіне тәуелді болуы сияқты белгілер пайда болуы ықтимал», – дейді Жанилаш Бекенжан. Бұл жерде ең үлкен қауіп – адам өзінің жағдайын дер кезінде мойындай алмауы. Себебі құмар ойынға тәуелді адамның өзі де белгілі бір уақытқа дейін мәселені проблема ретінде қабылдамауы мүмкін. Ойынға жұмсалған уақыт көбейіп, қаржы көлемі артқан сайын жақын адамдарынан оны жасыру басталады. Отбасына өтірік айту, қарыз алу, жалақыны алдын ала жұмсау, несие рәсімдеу немесе таныстардан ақша сұрау секілді әрекеттер бір-бірінің жалғасына айналуы ықтимал.Екі миллион теңге және үш күндік үнсіздік Лудоманияның адамды қандай күйге түсіретінін түсіну үшін кейде статистикадан гөрі бір адамның басынан өткен оқиғаның өзі жеткілікті. Жақында өте етене араласатын бір досым бірнеше күн бойы хабарсыз кетті. Ауырып қалды ма екен деп WhatsApp мессенджерінен хат жазғанмын. Мұным бекер болды. Ақыры үш күн өткенде досымның «тірі екенін» білдім. Сөйтсем, ол әуестікпен букмекерлік кеңсенің қосымшасы арқылы ұялы телефоннан бәс тігіп, құмарлықтың жетегінде кеткенін өзі білмей қалыпты. Сол аралықта 2 миллион теңгемнен айырылдым деп көкірегі қарс айрылып, күрсініп отыр. Бұл жерде мәселе екі миллион теңгенің жоғалуы ғана емес, досымның ұзақ уақыт бойы жақындарынан байланысын үзіп, психологиялық тұрғыдан тұйықталуы, болған жағдайды жасыруға тырысуы - тәуелділіктің адамның мінез-құлқына қалай әсер ететінін аса өзекті болып отыр. Жалпы, бәс тігу кезінде қомақты қаржыдан айырылған адам оны қайтадан ойын арқылы қайтаруға тырысуы мүмкін. Осылайша «ұтылғанды қайтару» мақсаты жаңа шығындарға алып келеді. Қарыз көбейген сайын психологиялық қысым да арта түседі. Ал оның салмағы тек ойын ойнаған адамның өзіне емес, отбасына да түседі. Бір адамның құмарлығы отбасының бірнеше жыл бойы жинаған қаражатын жоқ етуі, ерлі-зайыптылар арасындағы сенімге сызат түсіруі, ата-ананың баласымен қарым-қатынасын өзгертуі мүмкін. Кей жағдайда адам өзінің қаржылық жағдайын жасыру үшін жақындарынан өтірік айтуға мәжбүр болады. Осылайша ақша мәселесі сенім мәселесіне ұласады. Жеңіл ақшаға деген үміт Лудоманияның пайда болуына бір ғана себеп әсер етпейді. Әр адамның жағдайы әртүрлі. Біреу қаржылық қиындықтың салдарынан тез ақша табудың жолын іздесе, енді бірі күйзелістен арылудың тәсілі ретінде ойынға жүгінуі мүмкін. «Адамдардың құмар ойындарға тәуелді болып қалуының себептері әртүрлі. Олардың қатарында жылдам әрі оңай табысқа қол жеткізуге деген ұмтылыс, қаржылық қиындықтар, эмоционалдық күйзеліс, жалғыздық, стресс, өзін-өзі бақылаудың әлсіреуі, тәуекелге бейімділік және қоршаған ортаның ықпалы бар», - дейді Жанилаш Бекенжан.Осы факторлардың ішінде «оңай ақша табу» түсінігі ерекше назар аударуды қажет етеді. Еңбек етпей немесе аз уақыт ішінде көп ақша табуға болады деген түсінік адамның қаржылық шешімдеріне әсер етуі мүмкін. Әсіресе тұрақты табысы жоқ немесе қаржылық қиындыққа тап болған адам үшін букмекерлік бәс уақытша шешім сияқты көрінуі ықтимал.Бірақ ойын арқылы тұрақты табыс табу туралы түсінік пен құмар ойынның шынайы табиғаты екі бөлек нәрсе. Бір реттік ұтыс адамның келесі бәсіне себеп болуы мүмкін. Ал ұтылыс оны жоғалтқан ақшасын қайтаруға итермелейді. Осы екі жағдайдың арасында адам ойыннан шығу қиын болатын шеңберге түсіп қалуы ықтимал.Жастарға әсері қандай?Қазіргі уақытта мәселенің тағы бір маңызды қыры - жастардың құмар ойындарға ақпараттық орта арқылы жақындауы. Әлеуметтік желілердегі жарнама, спорттық контенттің айналасындағы букмекерлік өнімдер және ойын платформаларының цифрлық қолжетімділігі құмар ойын туралы түсініктің қалыптасуына әсер етуі мүмкін. «Әсіресе жастар арасында әлеуметтік желілердегі жарнамалар, букмекерлік платформалардың қолжетімділігі және құмар ойындарды ойын-сауықтың немесе табыс табудың қалыпты тәсілі ретінде көрсету белгілі бір психологиялық қызығушылық туғызуы мүмкін», – дейді оқытушы.Спорт жанкүйері үшін футбол немесе бокс көріп отырып, матч нәтижесіне ақша тігу әдеттегі әрекет болып көрінуі мүмкін. Бірақ спортқа деген қызығушылық пен бәс тігу бір ұғым емес. Біріншісі жарысты тамашалауға негізделсе, екіншісінде қаржылық тәуекел пайда болады. Уақыт өте келе адамның спортты тамашалау себебі де өзгеруі мүмкін. Ол матчты спортшылардың өнерін көру үшін емес, өзінің қойған бәсінің нәтижесін күту үшін тамашалай бастайды. Бұл - ойынның адамның күнделікті қызығушылығына әсер ете бастағанын көрсететін белгілердің бірі болуы мүмкін. Қалыпты құбылысқа айналмауы керек Лудоманиямен күресте тек тыйым салу жеткіліксіз. Себебі мәселенің бір бөлігі адамның құмар ойын туралы түсінігіне байланысты. Қоғамда белгілі бір құбылыс жиі көрініп, қайталана берсе, адамдар оған біртіндеп үйренуі мүмкін. Психологияда мұндай процестерді түсіндіру үшін Овертон терезесі ұғымы қолданылады. Яғни қоғамда бұрын қалыпты саналмаған құбылыс уақыт өте келе жиі талқыланып, оған деген көзқарас өзгеруі ықтимал. «Құмар ойындардың жарнамасы немесе қоғамдағы оған деген қалыпты көзқарас адамның қабылдауына әсер етуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, Овертон терезесі ұғымы да маңызды. Яғни қоғамда белгілі бір құбылыс жиі көрсетіліп, қалыпты және үйреншікті нәрсе ретінде қабылдана бастағанда, оған деген қоғамдық көзқарас та біртіндеп өзгеруі мүмкін», - дейді маман. Сондықтан лудоманияның алдын алу тек ойынға тәуелді болған адаммен жұмыс істеумен шектелмеуі керек. Оның алдын алу отбасыда, мектепте, жоғары оқу орнында және ақпараттық кеңістікте қатар жүргізілгені маңызды.Қарыздың ар жағында – отбасының тағдыры Лудоманияның экономикалық салдары бір адамның жеке бюджетімен шектелмейді. Адам өз қаражатын жоғалтқаннан кейін қарызға жүгінуі мүмкін. Қарыздың көбеюі отбасылық бюджеттің бұзылуына алып келеді. Мұндай жағдайда адамның жалақысы күнделікті қажеттілікке емес, бұрынғы шығынды жабуға жұмсалуы мүмкін. Бір қарызды екінші қарызбен жабу басталып, қаржылық қысым күшейе береді.Ең өкініштісі - бұл процесте адамның жақындары да зардап шегеді. Жұбайы, ата-анасы, балалары оның шешімдерінің салдарын бірге көтеруге мәжбүр болуы ықтимал. Отбасындағы ұрыс-керіс, сенімсіздік, эмоционалдық қысым және әлеуметтік оқшаулану осындай қаржылық дағдарыстың жалғасына айналады. Сондықтан лудоманияны «өз ақшасын өзі жұмсап жатыр» деген түсінікпен ғана бағалау мәселенің ауқымын тарылтады. Оның салдары бірнеше адамның өміріне әсер етуі мүмкін. Алдын алу – ең тиімді жол Маманның пікірінше, лудоманиямен күрестің маңызды бағыты – мәселені пайда болғаннан кейін шешуге тырыспай, оның алдын алу. «Менің ойымша, лудоманиямен күрестің ең тиімді жолы – мәселе туындағаннан кейін ғана әрекет ету емес, оның алдын алуға бағытталған жүйелі психологиялық-педагогикалық жұмысты ерте жастан қалыптастыру», – дейді Жанилаш Бекенжан.Бұл жерде жасөспірімдерге ақша туралы түсінік беру де маңызды. Қаржылық сауаттылық адамның табысын жоспарлауға, шығынын бақылауға және тәуекелді шешімдерді ажыратуға көмектеседі. Сонымен бірге эмоцияны басқару, күйзелісті жеңу, бос уақытты тиімді пайдалану және қиындық туындағанда көмек сұрай білу де тәуелділіктің алдын алуда маңызды рөл атқарады.«Жас адамның өз эмоциясын басқара білуі, тәуекелді дұрыс бағалауы, қаржылық шешімдерді саналы қабылдауы және қиын жағдайда көмек сұрай алуы оның тәуелді мінез-құлықтан қорғану мүмкіндігін арттырады», – деп атап өтті оқытушы. Демек, мәселенің шешімі тек букмекерлік платформаларды шектеумен немесе құмар ойынға тәуелді адамға ескерту жасаумен аяқталмайды. Адамның психологиялық мәдениетін, сыни ойлауын және қаржылық жауапкершілігін қалыптастыру қажет. Бұл – бір адамның емес, қоғамның мәселесіЛудоманияны жеке адамның әлсіздігі ретінде ғана қарастыру да мәселенің табиғатын толық ашпайды. Әрине, адамның өз таңдауы мен жауапкершілігі бар. Алайда тәуелді мінез-құлық қалыптасқан кезде оның артында психологиялық, әлеуметтік және қаржылық факторлардың тұтас жиынтығы жатуы мүмкін. Сондықтан мұндай жағдайға тап болған адамды айыптаудан бұрын мәселенің себебін түсінуге тырысудың маңызы зор. Құмар ойынға тәуелді адамға дер кезінде психологиялық және қажетті жағдайда кәсіби көмек көрсету, отбасының қолдауы, қаржылық тәртіпті қалпына келтіру және ойынға қолжетімділікті шектеу қатар жүруі керек.«Сондықтан лудоманияның алдын алу – белгілі бір тыйымдармен ғана шектелетін мәселе емес. Бұл – психологиялық мәдениет, қаржылық сауаттылық, сыни ойлау, отбасылық қолдау және жауапты таңдау мәдениетін қалыптастыруды талап ететін кешенді міндет», – дейді Жанилаш Бекенжан Бексиыққызы.Құмар ойын адамның өмірін бір күнде өзгертпеуі мүмкін. Бірақ күн сайын қайталанған кішкентай бәс уақыт өте келе үлкен қаржылық шығынға, отбасылық дағдарысқа және психологиялық тәуелділікке әкелуі ықтимал. Сондықтан «соңғы рет ойнаймын» деген сөздің артында тағы бір бәс емес, дер кезінде тоқтай білу туралы шешім тұрғаны маңызды. Лудоманияның басты қаупі де осында: адам кейде өзінің ойын ойнап жүргенін емес, ойынның өз өмірін басқарып бара жатқанын кеш түсінеді. Заңғар Аманкелді












































