Жанкелді ҚаржанКаспий неге тартылып жатыр?
Каспийдің теңізі деңгейінің төмендеуі жағалаудағы өңірлердің, соның ішінде Маңғыстау облысының тұрмысына да әсер етіп жатыр, деп хабарлайды otpannews.kz. Сарапшылар мен теңіз жағасында тұратындардың айтуынша, Каспий теңізінің деңгейі төмендеп келеді. Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметінше, жүз жылдан астам уақыт бойы жүргізілген бақылау барысында теңіз деңгейі бірнеше рет өзгергенімен, соңғы онжылдықта оның тұрақты түрде төмендеу үрдісі байқалады. Қазақпараттың жазуынша, 1990 жылдардың ортасында теңіз деңгейі күрт көтеріліп, содан кейін тартылу кезеңі басталды. Тек 2006–2024 жылдар аралығында Каспий деңгейі екі метрден астам төмендеді. 2025 жылдың алғашқы жартысында Қазақстан секторындағы орташа деңгей минус 29,3 метр болды, ал ең төменгі көрсеткіштер Каспийдің шығыс бөлігінде тіркелді. Ал Солтүстік және Орта Каспийде соңғы бес жылда теңіз деңгейі шамамен бір метрге төмендеген. Экология министрлігінің түсіндіруінше, Каспий теңізі деңгейінің ауытқуы ең алдымен су балансына — теңізге қанша су құйылып, қаншасы жоғалатынына байланысты. Оған климаттың өзгеруі де, адамның араласуы да әсер етеді. «Теңіздің тартылуын NCOC компаниясы мен оның мердігерлері D аралға жүк жеткізу мен кері тасымалдауды, сондай-ақ кеме қатынасын қамтамасыз ету мақсатында жүргізген түбін тереңдету жұмыстары да жеделдете түсті. Бүгінде фото және бейнематериалдардан судың жағалаудан қаншалықты алыстап кеткені анық көрінеді. Каспий теңізінің солтүстік бөлігі өте жоғары қарқынмен тайызданып барады», - дейді Тәжірибешіл экологтар қауымдастығының басқарма төрағасы Лаура Маликова. Экология министрлігінің мәліметінше, соңғы онжылдықтарда Каспий деңгейінің төмендеуінің басты себебі — климаттың өзгеруі. Каспий маңындағы өңірлерде жауын-шашын мөлшері азайып, ал теңіз бетінен булану, керісінше, күшейген. «Бүгінгі таңда экономикалық қызметтің барлық түрін - мұнай өндіруден бастап басқа салаларға дейін — экологиялық және технологиялық талаптарды, сондай-ақ қауіпсіздік стандарттарын қатаң сақтай отырып дамыту аса маңызды. Каспийге атүсті немесе салғырт қарауға болмайды. Теңізді алдағы ондаған жыл бойы орнықты пайдалану үшін, экологиялық апатқа жол бермей және Арал теңізінің кебін кимеу үшін осыны есте ұстау қажет», - дейді эколог Лаура Маликова. Маңғыстау облысы әкімдігі Каспий теңізінің тартылуынан мұнай-газ өндіру, кеме қатынасы және жағалаудағы инфрақұрылым салаларына ең үлкен экономикалық шығын келіп жатқанын хабарлады. Әкімдіктің мәліметінше, су деңгейінің төмендеуі теңіздегі кен орындарына қолжетімділікті қиындатады, жағалаудағы инфрақұрылымның жұмысын күрделендіреді әрі нысандарға қызмет көрсету, тасымалдау шығындарын арттырады. Сонымен бірге кеме қатынасында да мәселе бар: кемелердің жүк көтергіштігі төмендейді, бағыттарды қайта қарауға тура келеді және фарватерлер мен порт акваторияларын үнемі тереңдету қажеттілігі туындайды. «Каспий теңізінің тартылуы маңындағы аумақтардың туристік инфрақұрылымына әсерін тигізіп жатыр. Су деңгейінің төмендеуі салдарынан жағалау сызығы біртіндеп кейін шегініп, жағажайлар мен демалыс аймақтарының аумағы қысқара бастады. Бұл туристер алдында өңірдің визуалды және рекреациялық тартымдылығын төмендетеді», - дейді облыс әкімдігі өкілдері. Осылайша, Каспий теңізі деңгейінің төмендеуі туристік нысандар жобаларын қайта қарауға мәжбүрлейді, инфрақұрылым мен техникалық қызмет көрсету шығындарын арттырады және туристер ағынының азаюына әкелуі мүмкін. Мамандар шығындарды барынша азайту үшін тұрақты мониторинг пен уақтылы басқарушылық шешімдер қабылдау қажет деген пікірде. Мұндай жағдайда жағалауға жақын орналасқан демалыс базалары, жағажай аймақтары мен глэмпингтерді қамтитын дәстүрлі жағалаулық туризм форматтары біртіндеп өз тартымдылығын жоғалта бастайды. «Туризм саласында табиғи өзгерістерге тәуелділік төмен, анағұрлым орнықты бағыттарға бетбұрыс үрдісі байқалады. Экотуризмді, мәдени-тарихи бағыттарды, экстремалды және шөл туризмін дамытуға, сондай-ақ туристік нысандарды жағалау аймағынан алыс аумақтарда орналастыруға ерекше назар аударыла бастады», - деп жазылған Маңғыстау облысы әкімдігінің жауабында. Каспийдің тартылуы халық денсаулығына да әсер етіп жатыр. Облыс әкімдігінің мәліметінше, теңіздің суы тартылып, кеуіп қалған түбінен құрамында мұнай өнімдері мен ауыр металдарды қоса алғанда — түрлі ластаушы заттар шаңды және тұзды дауыл арқылы айналаға таралып жатыр. Мұның бәрі тыныс алу жолдары ауруларының көбеюіне әкеліп, денсаулық сақтау жүйесіне қосымша салмақ түсіреді. Сонымен қатар, шаңды және тұзды дауылдар теңіз суының сапасын да нашарлатады. Егер Каспий теңізі одан әрі тартыла берсе, каналдарға келетін су көлемі азайып, бұл Ақтау қаласын ауызсумен, жылумен және электр энергиясымен қамтамасыз етуге айтарлықтай әсер етеді. «Қазіргі уақытта Ақтау қаласын ауызсумен қамтамасыз ету үшін «МАЭК» ЖШС балансындағы ЖЭО-1 және ЖЭО-2 каналдары пайдаланылады. Каспий теңізінің тартылуына байланысты бұл каналдарға келетін су көлемі азайып, соған сәйкес өндірілетін су көлемі де төмендеген. Осыған орай ЖЭО-1 және ЖЭО-2 каналдарын тереңдету және ұзарту бойынша бірнеше жоба жүзеге асырылып жатыр», - деп мәлімдеді әкімдікте. Қазіргі уақытта Каспий теңізінің жай-күйіне мониторинг жүргізуге, бағалауға және ақпарат алмасуға арналған жаңа хаттама жобасы келісілу үстінде. Сонымен қатар, Каспий маңы елдерінің теңізге жүргізілетін бақылау жұмыстарын үйлестіруге мүмкіндік беретін Қоршаған ортаны мониторингтеу бағдарламасы (ҚОМБ) әзірленіп жатыр. Тегеран конвенциясы аясында бес Каспий маңы мемлекеті «Каспий теңізі деңгейінің ауытқуы бойынша 2025–2035 жылдарға арналған іс-қимыл жоспарын» дайындап жатыр. Бұл құжат өңірлерге теңіз деңгейіндегі өзгерістерге дер кезінде ден қоюға және тартылудың экологиялық әрі әлеуметтік-экономикалық салдарын ескеруге мүмкіндік береді. Лаура Маликованың пікірінше, Каспий теңізінің тартылуын болдырмаудың ең тиімді шешімдерінің бірі - Ресей тарапымен нәтижелі келіссөздер жүргізу. «Соңғы онжылдықтарда Ресей аумағында көптеген су қоймалары салынды, соның ішінде Ириклин су қоймасы бар, нәтижесінде судың едәуір бөлігі сол аумақта қалады. Сондықтан Каспий теңізінің солтүстік бөлігін қоректендіретін Жайық және өзге де өзендер арқылы су көлемін арттыру мәселесін келісу аса маңызды», - деп атап өтті сарапшы. Каспий теңізі жөніндегі 2019 жылғы ақпанда қол қойылған конвенция мен ғылыми-зерттеу институтының құрылуы да осы мәселелерді шешуге бағытталған. Алайда экологтың пікірінше, бұл бағыттағы жұмыстар баяу жүріп жатыр. «Ресей тарапымен тиімді келіссөздер жүргізу нақты нәтиже беруі мүмкін, өйткені біздің елдеріміздің экономикалары өзара тығыз байланысты. Негізгі мәселе - мұндай келіссөздерге көбіне су ресурстарын пайдалану ерекшеліктерін жетік білмейтін саясаткерлердің қатысуында», - деп сөзін түйіндеді эколог.
'%3e%3cpath%20id='Vector'%20d='M10%2020C15.5228%2020%2020%2015.5228%2020%2010C20%204.47715%2015.5228%200%2010%200C4.47715%200%200%204.47715%200%2010C0%2015.5228%204.47715%2020%2010%2020Z'%20fill='%23FEFEFE'/%3e%3cpath%20id='Vector_2'%20fill-rule='evenodd'%20clip-rule='evenodd'%20d='M4.5266%209.89414C7.4418%208.62403%209.38573%207.7867%2010.3584%207.38214C13.1355%206.22705%2013.7125%206.0264%2014.0887%206.01977C14.1714%206.01831%2014.3563%206.03881%2014.4762%206.13603C14.5773%206.21812%2014.6052%206.32901%2014.6185%206.40685C14.6318%206.48468%2014.6484%206.66197%2014.6352%206.80051C14.4847%208.38175%2013.8335%2012.219%2013.5022%2013.99C13.3621%2014.7394%2013.0861%2014.9906%2012.8188%2015.0152C12.2381%2015.0687%2011.7972%2014.6314%2011.2347%2014.2628C10.3546%2013.6858%209.85735%2013.3267%209.00303%2012.7637C8.01572%2012.1131%208.65575%2011.7555%209.21842%2011.1711C9.36567%2011.0181%2011.9243%208.69083%2011.9739%208.4797C11.98%208.4533%2011.9858%208.35488%2011.9273%208.3029C11.8689%208.25093%2011.7826%208.26871%2011.7203%208.28284C11.632%208.30287%2010.226%209.2322%207.50222%2011.0708C7.10313%2011.3449%206.74164%2011.4784%206.41776%2011.4714C6.06071%2011.4637%205.37388%2011.2695%204.8633%2011.1035C4.23705%2010.9%203.73932%2010.7923%203.78266%2010.4466C3.80524%2010.2665%204.05321%2010.0824%204.5266%209.89414Z'%20fill='%23C10C33'/%3e%3c/g%3e%3cdefs%3e%3cclipPath%20id='clip0_1_218'%3e%3crect%20width='20'%20height='20'%20fill='white'/%3e%3c/clipPath%3e%3c/defs%3e%3c/svg%3e){kind=small}
'%3e%3cpath%20id='c'%20d='M20%2010C20%204.4772%2015.5228%200%2010%200C4.4772%200%200%204.4772%200%2010C0%2014.6896%203.2288%2018.6248%207.5844%2019.7056V13.056H5.5224V10H7.5844V8.6832C7.5844%205.2796%209.1248%203.702%2012.4664%203.702C13.1%203.702%2014.1932%203.8264%2014.6404%203.9504V6.7204C14.4044%206.6956%2013.9944%206.6832%2013.4852%206.6832C11.8456%206.6832%2011.212%207.3044%2011.212%208.9192V10H14.4784L13.9172%2013.056H11.212V19.9268C16.1636%2019.3288%2020.0004%2015.1128%2020.0004%2010H20Z'%20fill='%23FEFEFE'/%3e%3cpath%20id='d'%20d='M13.9164%2013.056L14.4776%2010H11.2112V8.9192C11.2112%207.3044%2011.8448%206.6832%2013.4844%206.6832C13.9936%206.6832%2014.4036%206.6956%2014.6396%206.7204V3.9504C14.1924%203.826%2013.0992%203.702%2012.4656%203.702C9.12401%203.702%207.58361%205.2796%207.58361%208.6832V10H5.52161V13.056H7.58361V19.7056C8.35721%2019.8976%209.16641%2020%209.99921%2020C10.4092%2020%2010.8136%2019.9748%2011.2108%2019.9268V13.056H13.916H13.9164Z'%20fill='%23C10C33'/%3e%3c/g%3e%3cdefs%3e%3cclipPath%20id='clip0_1_221'%3e%3crect%20width='20'%20height='20'%20fill='white'/%3e%3c/clipPath%3e%3c/defs%3e%3c/svg%3e){kind=small}
