Армат Жүсіпқалиев: Экология хаттамадан емес, жеке жауапкершіліктен басталады

Маңғыстау - табиғатының қаталдығы мен нәзіктігі қатар өрілген аймақ. Бір жағында - Каспийдің көгілдір айдыны, енді бір тұсында - шөлейтті дала мен ерекше табиғи ландшафттар. Жер қойнауындағы мол қазынасы өңірдің экономикалық әлеуетін айқындаса, мұнай-газ өндірісі, энергетика, құрылыс және басқа да өнеркәсіп салалары табиғатқа түсетін салмақты арттыра түседі. Өңірдегі халық санының өсуі, елді мекендердің кеңеюі, өндірістік және тұрмыстық қалдықтардың көбеюі, су тапшылығы, атмосфералық ауаның сапасы және Каспий теңізіндегі өзгерістер - экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуді күн тәртібінен түсірмейтін мәселелер.Алайда табиғатты қорғау тек мемлекеттік органдардың міндеті емес. Бұл - кәсіпорындарға да, жер қойнауын пайдаланушыларға да, жергілікті атқарушы органдарға да, ең бастысы, әр азаматқа қатысты ортақ жауапкершілік.Экологиялық бақылау қалай жүргізілуде? Заңсыз қоқыс орындары неге қайта пайда болады? «Таза Қазақстан» бастамасы қоғамның экологиялық мәдениетін өзгерте ала ма? Каспийдің тағдыры неге баршаға ортақ мәселе? Экологиялық инспектор қандай болуы керек? Осы және өзге де сауалдарға жауап алу үшін otpannews.kz тілшісі Маңғыстау облысы бойынша экология департаментінің басшысы Армат Жүсіпқалиевпен сұхбаттасқан еді. - Армат Жалғасбайұлы, әңгімені өңірдегі жалпы экологиялық ахуалдан бастасақ. Бүгінде Маңғыстаудағы жағдайды қалай бағалайсыз?- Маңғыстау - табиғи ерекшелігі мен экономикалық әлеуеті қатар қалыптасқан өңір. Бір жағынан, бізде Каспий теңізі, бірегей табиғи нысандар мен ерекше экожүйелер бар. Екінші жағынан, мұнда мұнай-газ саласы, энергетика, құрылыс, пайдалы қазбаларды өндіру сияқты өндіріс бағыттары қарқынды дамып келеді. Сондықтан өңірдің экономикалық дамуы мен экологиялық қауіпсіздігі қатар жүруі керек.Бүгінде біз үшін өзекті мәселелердің қатарында өндірістік және тұрмыстық қалдықтардың жиналуы, атмосфералық ауаның сапасы, су ресурстарының жай-күйі, су тапшылығы, жекелеген өндірістік нысандардың қоршаған ортаға әсері және рұқсат етілмеген қоқыс орындары бар. Ағымдағы жылы департамент тарапынан 26 тексеру жүргізіліп, 54 заңбұзушылық анықталды. Заң талаптарын бұзған тұлғаларға тиісті нұсқамалар берілді. 36 әкімшілік айыппұл салынды, оның 33-і өндірілді. Дегенмен біздің жұмысымыздың нәтижесін тек айыппұл санымен бағалауға болмайды. Басты мақсатымыз — заңбұзушылықты анықтап қана қоймай, оны жоюға және қайта қайталанбауына қол жеткізу.- Яғни айыппұл салу экологиялық бақылаудың түпкі мақсаты емес қой?- Дәл солай. Айыппұл - заңнамада белгіленген жауапкершілік шараларының бірі. Бірақ кәсіпорын айыппұл төлегеннен кейін бұрынғы заңбұзушылығын қайталай берсе, одан қоршаған орта ұтпайды. Сондықтан біз үшін ең маңыздысы - алдын алу. Кәсіпорындар экологиялық талаптарды тек тексеруші органнан қорыққандықтан емес, өз қызметінің табиғатқа әсерін түсінгендіктен сақтауы қажет. Экологиялық қауіпсіздік өндіріс көлемі, қаржы көрсеткіштері немесе еңбек қауіпсіздігі секілді кәсіпорын қызметінің міндетті бөлігі болуы тиіс. Әсіресе ірі жер қойнауын пайдаланушылардың жауапкершілігі жоғары. Табиғи ресурстарды пайдаланатын кәсіпорын қоршаған ортаға келетін әсерін барынша азайтуға міндетті.- Жер қойнауын пайдаланушыларға қойылатын негізгі экологиялық талаптар қандай?- Ең басты талап - экологиялық заңнаманы сақтау және табиғатты қорғау жөніндегі міндеттемелерді толық орындау. Табиғи ресурстардың шексіз емес екенін түсінуіміз керек. Экономикалық қызмет қоршаған ортаға түсетін салмақты барынша азайтатындай ұйымдастырылуы тиіс. Біз кәсіпорындардың экологиялық міндеттемелерінің орындалуын, шығарындылар мен төгінділерді, қалдықтармен жұмыс істеу тәртібін, өндірістік нысандардың жай-күйін және басқа да бағыттарды бақылауда ұстаймыз. Заңбұзушылық анықталған жағдайда заңнамада көзделген шаралар қабылданады.Сонымен қатар кәсіпорындармен диалог жүргізуге де мән береміз. Өйткені заманауи экологиялық бақылау тек тексеру жүргізіп, хаттама толтырудан тұрмайды. Бұл - түсіндіру, алдын алу, мониторинг және мәселені заңбұзушылыққа жеткізбей шешуге бағытталған жүйелі жұмыс.- «Таза Қазақстан» бастамасы бүгінде ел көлеміндегі маңызды қоғамдық қозғалысқа айналды. Сіздіңше, оның негізгі мәні неде?- Меніңше, «Таза Қазақстанды» тек тазалық акциясы ретінде қабылдау дұрыс емес. Әр апта сайын сенбілік өткізіп, тонналаған қоқысты жинап, контейнерлер орнатуға болады. Бірақ адам ертеңіне қайтадан қоқысын кез келген жерге тастайтын болса, мәселе шешілмейді. Сондықтан бұл бастаманың ең үлкен мәні — адамның қоршаған ортаға деген көзқарасын өзгерту. «Таза Қазақстан» дегеніміз — қоқысты белгіленбеген жерге тастамау ғана емес. Бұл - кәсіпкердің өз қызметінің табиғатқа әсерін ойлауы, кәсіпорынның экологиялық міндеттемесін уақытында орындауы, тұрғынның ортақ аумаққа өз үйіндей қарауы. Тазалықты бір күндік акция емес, күнделікті өмір салтына айналдыруымыз қажет.- Апта сайын сенбілік өткізу осы мәдениетті қалыптастыруға көмектесе ме?- Әрине, көмектеседі. Бірақ сенбіліктің өзі мақсат емес, құрал екенін түсінуіміз керек. Сенбілік тек суретке түсіп, аумақты тазалап кететін формалды шараға айналмауы тиіс. Оның нәтижесі ұзақ мерзімді болуы қажет. Мәселен, бір жерде үнемі қоқыс жинала берсе, сол аумақты қайта-қайта тазалаумен шектелмей, оның себебін анықтау керек. Контейнер жетіспей ме? Қалдықтарды шығару жүйесі дұрыс ұйымдастырылмаған ба? Қоқыс алаңы тұрғындарға қолайсыз орналасқан ба? Әлде адамдардың экологиялық мәдениеті төмен бе? Мәселенің себебін жоймайынша, салдарымен күресу жалғаса береді.- Заңсыз қоқыс орындары мәселесі де жиі көтеріледі. Қазіргі ахуал қандай?- Бұл - өзекті мәселелердің бірі. Табиғатты қорғау және ғарыштық мониторинг нәтижесінде облыс аумағында 106 заңсыз қоқыс жинақтау орны анықталды. Олардың басым бөлігі Мұнайлы ауданына, Ақтау және Жаңаөзен қалаларына тиесілі. Мұнда екі бағыттағы жұмысты қатар жүргізу қажет. Біріншісі — анықталған қоқыс орындарын жою. Екіншісі - олардың қайта пайда болуына жол бермеу. Егер қоқысты бір рет жинап алып кетіп, мәселенің себебін назардан тыс қалдырсақ, ол жерге қоқыс қайта жиналады. Сондықтан бұл мәселеде тұрғындардың жауапкершілігі де өте маңызды. Әр адам «менің ауламнан тыс жер» деген түсініктен арылып, бүкіл өңірді ортақ үйіміз ретінде қабылдауы қажет.- Сонда экологиялық проблемалардың басым бөлігінің артында адам факторы тұр деуге бола ма?- Көп жағдайда солай. Әрине, табиғи процестерге адамның ықпалы жүрмейтін жағдайлар бар. Біз климатты бір күнде өзгерте алмаймыз, желдің бағытын басқара алмаймыз, Каспий теңізіндегі табиғи процестерге де тікелей әсер ете алмаймыз. Бірақ адамның өз әрекетін өзгертуге толық мүмкіндігі бар. Қоқысты далаға тастамау, суды ысырап етпеу, қалдықтарды дұрыс басқару, табиғи аумақтарға зиян келтірмеу, экологиялық заңбұзушылықты байқаса, тиісті органдарға хабарлау — мұның бәрі әр азаматтың қолынан келеді. Сондықтан экологиялық мәдениет - Маңғыстаудың болашағына әсер ететін негізгі факторлардың бірі.- Экологиялық мәдениетті қалыптастыруды неден бастаған дұрыс?- Бала тәрбиесінен бастау керек. Экологиялық тәрбие тек тыйым мен айыппұлға негізделмеуі тиіс. Бала кезінен табиғатты құрметтеуді үйрету қажет. Су - шөлейтті аймақтағы ең үлкен құндылықтардың бірі екенін, Каспийдің жай ғана демалатын орын емес, тұтас экожүйе екенін, жануарлар мен өсімдіктердің табиғаттағы өзіндік орны бар екенін бала түсінуі керек. Бұл жұмысты тек мектеп атқара алмайды. Отбасы, білім беру ұйымдары, қоғамдық ұйымдар, бизнес, мемлекеттік органдар, экологтар, белсенділер және бұқаралық ақпарат құралдары бір бағытта жұмыс істеуі қажет. Әсіресе бұқаралық ақпарат құралдарының мүмкіндігі зор. Экология туралы тек қандай да бір заңбұзушылық орын алғанда ғана емес, күн сайын айтуымыз керек. Адамға мәселенің себебін де, салдарын да түсіндіру маңызды.- Каспий теңізі Маңғыстау үшін ғана емес, бүкіл ел үшін маңызды. Бүгінде теңіздің жағдайына қатысты қандай мәселелер алаңдатады?- Каспий - біздің ортақ байлығымыз ғана емес, ортақ жауапкершілігіміз. Теңіз деңгейінің төмендеуі, жағалау сызығының өзгеруі, су ресурстарының жай-күйі, биологиялық ресурстарды сақтау, адамның шаруашылық қызметінің әсері - мұның бәрі тұрақты бақылауды қажет етеді. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында мамандар Каспий теңізіне алты рет экологиялық мониторинг жүргізді. Су сынамалары жеті бақылау нүктесінен алынып, 158 зертханалық талдау жасалды. Теңіз суының сапасы 23 көрсеткіш бойынша бағаланады. Бұл - Каспийдің экологиялық жағдайын бақылау қаншалықты маңызды екенін көрсететін нақты жұмыс. Бірақ Каспийдің табиғаты бір елдің шекарасымен шектелмейді. Бұл - трансшекаралық экожүйе. Сондықтан оны сақтау үшін Каспий маңындағы мемлекеттердің, ғылыми қауымдастықтың және табиғатты қорғау органдарының бірлескен жұмысы қажет.- Каспийдің жағдайын бақылауда қоғамның рөлі қандай болуы керек?- Қоғамдық бақылаудың маңызы өте зор. Экологиялық мәселелер қоғамнан тыс немесе жабық талқыланатын тақырып болмауы керек. Азаматтар табиғи ресурстардың жай-күйі, жүргізіліп жатқан зерттеулер, анықталған мәселелер және қабылданып жатқан шаралар туралы ақпарат алуға құқылы. Біз тұрғындардың өтініштері мен хабарламаларына ашықпыз. Егер азамат қоршаған ортаға қатысты қандай да бір күмәнді жағдайды байқаса, ол туралы құзыретті органдарға хабарлағаны дұрыс. Бірақ тағы бір маңызды мәселе бар: ақпараттың анықтығы. Экология саласында эмоцияға емес, нақты дерекке сүйену қажет. Мәселен, күмәнді төгінді немесе ластану фактісін көрген азамат әлеуметтік желіде бірден қорытынды жасағаннан гөрі, тиісті органға хабарласа, мамандар зерттеу жүргізіп, нақты баға бере алады. - Экологиялық белсенділердің сын-пікіріне көзқарасыңыз қандай? - Конструктивті сынға әрдайым түсіністікпен қараймын. Экологиялық белсенділердің қоғам назарын белгілі бір мәселеге аударуы мемлекеттік органдарға да пайдалы. Кейде мәселені сырттан бақылаған адамның көзімен көру маңызды. Бірақ кез келген пікір нақты дерекке негізделуі керек. Зертханалық талдау, мониторинг, сараптама нәтижелері - экологиялық шешімдердің негізгі тірегі. Менің ойымша, мемлекеттік органдар, қоғам және бизнес бір-біріне қарсы тарап ретінде қарамауы керек. Біздің мақсатымыз ортақ. Өйткені табиғат - барлығымызға ортақ.- Департамент жұмысына айтылатын сынға қалай қарайсыз?- Сабырлы қараймын. Негізді сын болса, одан қорытынды шығару керек. Мемлекеттік орган қоғам алдында есеп беруге және өз шешімдерін түсіндіруге дайын болуы тиіс. Біздің міндетіміз — тек шешім қабылдау емес, оның себебін де түсіндіру. Сонымен бірге мемлекеттік қызметкер қандай жағдайда да кәсібилігін сақтауы керек. Жеке көзқарас, жеке қарым-қатынас немесе эмоция заң талаптарының орнын алмастырмауы тиіс.- Бұл жерде экологиялық инспекторлардың кәсіби этикасы да маңызды екені сөзсіз. Инспектор қандай қасиеттерді бойына сіңіруі керек?- Ең алдымен - заңдылық, объективтілік және бейтараптық. Экологиялық инспектор - мемлекет атынан әрекет ететін маман. Сондықтан оның әрбір шешімі мен әрекеті заңға негізделуі керек. Қысым көрсетуге, дөрекілік танытуға, біреуге артықшылық беруге немесе қызметтік өкілеттікті жеке мақсатта пайдалануға жол берілмеуі тиіс. Мейлі ол ірі компания болсын, шағын кәсіпорын болсын немесе қарапайым азамат болсын - заң талабы бәріне бірдей. Мен кәсіби этиканы жай ғана қызметтік міндет деп қабылдамаймын. Ол - қоғамның мемлекеттік органға деген сенімінің негізі.- Департамент қызметкерлеріне қандай талап қоясыз?- Менің ұстанымым қарапайым: талапшыл болу керек, бірақ дөрекілікке жол бермеу керек. Біздің мақсатымыз - жазалау емес, заңның орындалуын қамтамасыз ету және табиғатты қорғау. Инспектор қандай талаптың бұзылғанын, оның заңнамалық негізін және кемшілікті қалай жою керектігін нақты түсіндіре білуі тиіс.Кәсібилік дегеніміз - тек заңды білу емес. Ол - сол заңды дұрыс қолдану, адаммен дұрыс сөйлесу, объективті шешім қабылдау және өз ісіңе жауап беру. Мемлекеттік органға деген сенім үлкен мәлімдемелерден емес, осындай күнделікті әрекеттерден қалыптасады.- Маңғыстау тұрғындарына айтарыңыз бар ма?- Мен тұрғындарға бір қарапайым нәрсені айтқым келеді: табиғат алыстан басталмайды. Ол өз үйіңнің алдынан басталады. Қоқысты жинау үшін міндетті түрде үлкен акцияны күтудің қажеті жоқ. Суды үнемдеу үшін де біреудің нұсқауын күтудің қажеті жоқ. Маңғыстау — табиғаты ерекше, су ресурстары шектеулі, желі қатты, шөлді экожүйелері өте нәзік өлке. Ал жанымыздағы Каспий — бізге ғана емес, келер ұрпаққа тиесілі табиғи мұра. Жерге тасталған бір пакет немесе бір бөтелке ұсақ нәрсе болып көрінуі мүмкін. Бірақ осындай әрекеттер көбейген сайын үлкен экологиялық проблемаға айналады.Сол сияқты әр адамның табиғатқа жасаған бір игі әрекеті де ортақ нәтижеге әсер етеді.- Ал бірнеше жылдан кейін Маңғыстаудың экологиялық ахуалын қандай деңгейде көргіңіз келеді?- Мен экологиялық талаптар кәсіпорындарға қосымша міндет ретінде емес, дамудың табиғи әрі міндетті бөлігі ретінде қабылданатын Маңғыстауды көргім келеді. Кәсіпорындар қоршаған ортаға келетін зиянды азайтатын заманауи технологияларды тек тексеруден қорыққандықтан емес, өз жауапкершілігін түсінгендіктен енгізуі қажет. Әрбір елді мекенде қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесі қалыптасса деймін. Заңсыз қоқыс орындары пайда болмайтын жағдайға жетсек. Тұрғындар экологиялық бастамаларға белсенді араласса. Каспийге тек экономикалық ресурс ретінде емес, бізге аманат етілген бірегей экожүйе ретінде қарайтын қоғам қалыптасса. Ал мемлекеттік қызметшілер өз кезегінде ашық, кәсіби және адал жұмыс істеуі керек.- Маңғыстаудың басты экологиялық міндетін бір ғана сөйлеммен қалай тұжырымдар едіңіз?- Табиғатқа аялау. Экономика дамуы керек. Өнеркәсіп жұмыс істеуі тиіс. Жаңа жұмыс орындары ашылып, халықтың тұрмыс сапасы жақсаруы қажет. Бірақ мұның барлығы табиғаттың есебінен болмауы керек. Біздің алдымызда экономикалық даму мен экологиялық қауіпсіздіктің арасынан дұрыс тепе-теңдік табу міндеті тұр. Бұл оңай емес. Бірақ басқа жол жоқ. Экономика өзгереді. Технология жаңарады. Ұрпақ алмасады. Ал табиғат - бәрімізге ортақ мұра. Сондықтан бүгін табиғатқа қалай қарасақ, ертең Маңғыстауды балаларымыз бен немерелеріміз де солай қабылдайды. Экология, шын мәнінде, хаттамадан немесе айыппұлдан емес, адамның өзінен, оның күнделікті әрекеті мен жеке жауапкершілігінен басталады.