Асар – ағайындықтың, жылу – жанашырлықтың белгісі

Қазақ қоғамында ғасырлар бойы қалыптасқан асар мен жылу жинау дәстүрлері – халықтың ауызбіршілігі мен ынтымағының айқын көрінісі. Қиын сәтте қол ұшын беру, ауыртпалықты бірге көтеру секілді қайырлы істер ешқашан маңызын жоймақ емес. Жалпы осы дәстүрлердің мәні мен ерекшеліктері қандай, олар бүгінгі қоғамда сақталған ба? Бұл туралы біз көп жылдар Абай атындағы ҚазҰПУ-да, Ш.Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетінде ұстаздық еткен қазақстандық ғалым, қоғамтанушы, этнография және ұлттық дәстүрлер мәселесін зерттеуші, PHD докторы Ғабит Уапұлы Қабекеновпен сұхбаттасқан едік.– Ғабит Уапұлы, қазақ дәстүріндегі «асар» ұғымы нені білдіреді, оның шығу тарихы қандай?– Қазақ халқының асар, жылу дәстүрлері, сондай-ақ еліміздің батыс аймағында сақталған «үме салу» ұғымы өзара мазмұндас. Бұл үш ұғымның түпкі мәні – көмек көрсету, қол ұшын беру, ағайын-туыстың арасындағы сыйластық пен жанашырлықты арттыру, қиындыққа тап болған адамды жалғыз қалдырмау. Бұлдәстүрлер бір-біріне жақын десек те, әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Мәселен, жылу жинау дәстүрі көбінесе адамның басына ауыр іс түскенде ұйымдастырылған. Бұрынғы заманда жұтқа ұшырау, өрттен, су тасқынынан зардап шегу, жаугершілік немесе індет салдарынан жақынынан, асыраушысынан айырылу сияқты қиын жағдайларда ел болып көмек көрсеткен. Бұл жерде әңгіме тек қаражат жинауға қатысты емес. «Жылу» сөзі – адамның уайым-қайғысын бірге көтерісіп, көңіліне демеу беру, рухани қолдау көрсету деген мағынаны да білдіреді. Бұрынғы замандарда әркім қолында бар дүниесін ұсынған: бірі мал берген, бірі қаражат ұсынған, енді бірі тұрмыстық заттарымен қарайласқан. Ісмер, шебер, ұста адамдар өз қолымен бұйым жасап берген. Яғни, көмек қиналған адамның қажеттілігіне қарай көрсетілген. Мұның барлығы «жылу» ұғымына жатады. Кей жағдайда зардап шеккен адам өзі тоқтау айтып, «маған жылу жинамай-ақ қойыңдар» деп те жатады. Өйткені ол көптен көмек алуға ыңғайсыздануы, намыстануы да мүмкін. Бірақ қиналғанда көпшілік өз ықыласымен көрсеткен көмекті алудың еш айыбы жоқ, ондай жағдай бірде болмаса бірде кез келген басқа адамның басына тууы мүмкін.– Асар дәстүрі бұрын қандай жұмыстарды атқару кезінде ұйымдастырылған?– Асар – халықтың біреуге жәрдемдесу үшін бірлесіп, ұжымдасып еңбек етуі. Қазақ қоғамы патриархалдық-қауымдық құрылымға негізделгендіктен, адамдар қауым болып өмір сүруге дағдыланған. Қоғамнан тыс қалу – кімге болсын ауыр. Сондықтан бір адам асар ұйымдастырса, ауыл тұрғындары бұл іске міндетті түрде қатысуға тырысқан. Асар – үлкен абыройлы іс саналған. Ол көбінесе іргелі шаруаларды атқару кезінде ұйымдастырылған. Мысалы, үй салу, құдық қазу, мал қырқу, шөп шабу сияқты жұмыстар асар арқылы жүзеге асқан. Бұл кезде біраз адам жиналып, бір отбасының шаруасын жабыла атқарып, оны қысқа уақытта аяқтауға көмектескен. Үме салу дәстүрі де соған ұқсасболғанымен, оның ауқымы шағындау. Әдетте белгілі бір шаруаға, мысалы шөп шабу жұмыстарына байланысты ұйымдастырылған. «Үме салу» атауының өзі шөпті шауып, оны шөмеле етіп үйіп қоюдан шыққан деген пікір бар.– Ал асар мен жылу жинау дәстүрлерінің айырмашылығы мен ұқсастығы қандай?– Бұл екі дәстүрдің айырмашылығы олардың мақсатында жатыр. Асар – еңбекке негізделген, нақты бір істі атқаруға бағытталған шара. Ал жылу жинау – қиын жағдайға тап болған адамға материалдық және рухани көмек көрсету. Дегенмен, екеуінің ұқсас жақтары да бар. Екі жағдайда да негізгі мақсат – адамды жалғыз қалдырмау, оған қолдау көрсету. Қазақ қоғамында бұл үлкен адамгершілік салты ретінде қалыптасқан. Асар мен үме кезінде ешкімге еңбегі үшін ақы төленбейді. Ұйымдастырушы тарап келген адамдарды тек ас-суымен қамтамасыз етеді. Кейде бұл шығынды әулет көтерсе, кейде ұйымдастырушылар бәрін өздері реттейді. Асарға келген адамдар өз еңбегі үшін ақы сұрамайды, оны адамгершілік парызымыз деп біледі.– Бұл дәстүрлер қазақ қоғамындағы бірлік пен өзара көмектің үлгісін көрсетеді дей аламыз ба?– Әрине, бұл дәстүрлер қазақтың бірлікке, өзара көмекке бейім халық екенін айқын көрсетеді. Бұл дәстүрлер елімізде қай заманда да болған, әлі де үзілген емес. Бір адам үй салатын болса, асарға шақырып, ағайын-туыстары мен жақындары жиналып, жабыла көмектеседі. Бірі кірпіш тасыса, бірі қалап, бірі балшық илеп, әркім өз шамасына қарай үлес қосады. Бұл, бір жағынан, кәсіби мамандардың аздығымен байланысты болса, екінші жағынан туысқандар арасындағы өзара сыйластық пен жанашырлықтың көрінісі болды. Сонымен қатар бұл – қаржыны үнемдеудің де тиімді жолы. Бұл жағдай дәстүрдің уақыт өтсе де жойылмай, халық өмірінде сақталып келе жатқан өміршеңдігін көрсетеді.– Ауыл ақсақалдары мен үлкендердің осы дәстүрлерді ұйымдастырудағы рөлі қандай болған?– Бұрын ауыл ақсақалдары мұндай дәстүрлерді ұйымдастыруда басты рөл атқарды десек болады. Олар ел ішіндегі жағдайды жақсы білген, қай отбасыға қандай көмек қажет екенін анықтап отырған. Үлкендер жағы шағын кеңес құрып, атқарылатын шаруаға бір адамды жауапты етіп тағайындаған. Сол адам ел ішін аралап, жағдайды түсіндіріп, жылу жинаған. Жиналған көмекті мұқтаж отбасыға жеткізуді де солар ұйымдастырған. Ал асар кезінде тәжірибелі, еңбекке икемді адамдар жетекшілік еткен. Бұл тек жұмыс қана емес, тәрбиелік мәні бар шара болған. Асар барысында адамдар ән айтып, әңгіме-дүкен құрып, бір-бірімен араласуы, сыйласуы арта түсетін болған. Сонымен қатар, үлкендер осы жұмыстардың барысында жастардың қарым-қабілетін байқастап отырған. «Пәленшенің баласының қолынан іс келеді екен» деп, олардың еңбегіне баға беріп, тәрбиелік мәні бар әңгіме-пікірлерін айтқан.– Қазіргі заманда асар мен жылу жинау дәстүрлері қаншалықты сақталып отыр?– Қазіргі таңда бұл дәстүрлер бұрынғыдай кең көлемде жүзеге аса бермейді. Себебі бүгінде кәсіби қызмет көрсету саласы дамыған, адамдар уақыт жағынан да шектеулі. Әркім өз шаруасын өзі атқаруға тырысады. Сапалы үй салу үшін арнайы мамандарға жүгіну қалыпты жағдайға айналған. Дегенмен, бұл дәстүрлер мүлде жойылды деуге болмайды. Әсіресе ауылдық жерлерде әлі де сақталған. Кісі қайтыс болған жағдайда немесе басқа да қиын сәттерде адамдар бірігіп көмек көрсетеді. Алайда кейбір дәстүрлік элементтер өзгеріске ұшыраған. Мысалы, бұрынғыдай үй тігіп, мал сойып күту сирек кездеседі. Қала жағдайында мұндай шаралар көбінесе мейрамханаларда өтеді. Бұл бір жағынан дәстүрдің өзгеруі болса, екінші жағынан оны алмастыратын қызмет түрлерінің пайда болуымен байланысты. Соған қарамастан, асар мен жылу жинау дәстүрлері қазақ халқының бірлігі мен өзара көмегінің тамаша үлгісі ретінде сақталып келеді. Заман өзгерсе де, ұлттық дәстүрлеріміздің рухани негізі қоғамда жалғасын тауып отыр. Бұл, әрине, құптарлық шаруа. Асар – ағайындықтың, жылу – жанашырлықтың белгісі.– Әңгімеңізге рахмет.