Otpan NewsӘбіштануға арналған жоба
ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ғылымды дамыту мәселесіне ерекше көңіл бөліп келеді. Мемлекет басшысы өз Жолдауларында ғылым мен білімнің сапасын арттыру, жас ғалымдарды қолдау және ғылыми зерттеулерді өндіріспен ұштастыру қажеттігін жиі айтып жүр. 2025 жылғы 10 сәуірдегі ғылыми қауыммен кездесуінде: «Бұл заманда жүйелі зерттеулерге, терең білімге және ғылымға ерекше көңіл бөлуіміз қажет. Ғылым – ұлттың шамшырағы», – деген болатын.Ғылымды дамытуға Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің ғалымдары да өз үлестерін қосып келеді. ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі ғылым комитетінің қаржыландыруымен 2023–2025 жылдарға арналған гранттық жобалар аясында біздер «Әбіш Кекілбаев шығармашылығы қоғамдық сананың жаңғыруы контекстінде» тақырыбында ғылыми жоба орындадық. Жоба көрнекті жазушы Әбіш Кекілбаевтың әдеби мұрасын ғылыми-теориялық тұрғыдан зерделеуге арналған. Суреткердің поэзиялық, прозалық, драмалық және публицистикалық жанрдағы шығармаларына жан-жақты талдау жасай отырып, идеялық-көркемдік ерекшеліктерін, бейнелеу принциптері мен формаларын, көркем туындыда жинақталатын дүние бейнесі мен адам концепциясын пайымдау арқылы ХХ ғасырдағы ұлттық әдебиетіміздегі орнын бағамдап, қоғамдық сананы дамыту мен жастар тәрбиесіне ықпалын зерделеуге назар аудардық.Көрнекті жазушы, мемлекет және қоғам қайраткері Ә. Кекілбаев туралы зерттеу мақалалар, шығармашылығының түрлі көркемдік қырлары, суреткерлік шеберлігі туралы сын-пікірлер жарияланғанымен, жазушының тұтас мұрасын қамтитын, оның көркемдік-идеялық ерекшеліктерін пайымдап, оқу үрдісіне ендірудің ғылыми-әдістемелік негіздемесі ұсынылған кешенді еңбек жазылған емес. Сондықтан жазушы шығармашылығын әр қырынан зерделеп, ғылыми монография мен оқу құралын дайындау мақсаты – жоба тақырыбының өзектілігін көрсетеді.Жобамыздың аясында жазушының әдеби мұрасын жинақтау бағытындағы ізденісіміздің арқасында ақынның бұрын еш жерде жарияланбаған және кітаптарына енбеген өлеңдері мен балладалары жинақталып, «Дәурен кешкен» деген атаумен «Мазмұндама» баспасынан жарық көрді (құрастырып, алғы-сөзін жазған Ә.Қабылов пен Б.Жайлауов). Негізінен көрнекті прозаик ретінде әлемге танымал жазушы әдебиетке алғашқы қадамын өлеңмен бастап, алғашқы жыр жинағы «Алтын шуақ» 1963 жылы жарық көрсе, 1999 жылы «Дүние ғапыл» деген атпен екінші жыр кітабы шыққан болатын. Сөйтіп, ақын Ә.Кекілбаевтың үшінші жыр жинағы «Дәурен кешкен» оқырмандарына жол тартты. Бұл кітаптың шығуына көп көмегін тигізген жазушының немересі Абыл Әулетұлына алғысымыз зор. Ш.Есенов атындағы университетінде (Ақтау қ.) және ҚР академиялық кітапханасында (Астана қ.) жинақтың тұсаукесері өтті.Гуманитарлық бағыттағы іргелі зерттеулердің нәтижелері ғылыми мақалалар мен баяндамалар, монографиялық зерттеулер арқылы таралатыны белгілі. Жобаның күнтізбелік жоспарында белгіленген жарияланымдарды асыра орындадық. Халықаралық Scopus базасындағы «Journal of Ethnic and Cultural Studies» журналында (Q1) «Cultural Identity of Public Consciousness in Kazakhstan Literature Education: Effects of a New Teaching Method» мақаласы жарияланып (№1, 2024), жазушы шығармаларын оқытудың өзекті мәселелері талқыланды. ҚР ҒЖБМ Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынған басылымдарда 8 мақала жарық көрді. Сондай-ақ отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда 7 мақала, халықаралық және республикалық ғылыми-практикалық конференциялар жинақтарында 25 баяндама тезисі жарияланды.Жоба нәтижелері бойынша «Әбіш Кекілбаев шығармашылығы қоғамдық сананың жаңғыруы контекстінде» атты ұжымдық монография (Ә. Қабылов, О. Сөйлемез, Н. Қамарова, М. Шоқай) және жоба жетекшісі Ә. Қабыловтың «Әбіш Кекілбаевтың ақындық әлемі» монографиясы жарыққа шықты. Жазушының алты повесі түрік тіліне аударылып (аударған О.Сөйлемез), ғылыми талдаулармен Анкарадағы «Spica works» баспасынан «Ә.Кекілбаевтың хикаяттар әлемі» деген атпен жеке кітап болып басылып шықты (Orkhan Saylemez, Adilet Kabylov, Sefa Başımoğlu. Abish Kekilbayev'in hikaye dünyası. Ankara: Spica works, 2025).Зерттеу тобының мүшесі Бақтыбай Жайлауовтың жазушының өмірі мен шығармашылық жолын қызғылықты баяндаған «Әбіш Кекілбаев кім?» деген кітабы «Мазмұндама» баспасынан жарық көріп, жас оқырмандардың көзайымына айналды. Жоба аясында шығарылған 4 еңбек үшін «Qazpatent» Ұлттық зияткерлік меншік инс-титутының авторлық куәлігі алынды.Біраз жылдан бері Ш.Есенов атындағы университетінің қазақ тілі мен әдебиеті және филология білім бағдарламалары бойынша әбіштану пәні оқытылып келеді. Осы орайда Ә. Кекілбаев шығармашылығы жан-жақты қарастырылып, идеялық-көркемдік ерекшеліктері сипатталып «Әбіштану» оқу құралы (Ә.Қабылов, Н.Қамарова, Б.Жайлауов) көп таралыммен «Қазақ кітабы» баспасынан жарық көрді.Жазушының туғанына 85 жыл толуына орай 2024 жылғы 28 қараша күні «Әбіш Кекілбайұлы шығармашылығы заманауи гуманитарлық зерттеулер контекстінде» халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді.Жобаның орындалу барысы туралы зерттеу тобының мүшелері ұдайы мерзімді баспасөз бен интернет ресурстар арқылы жариялап, жұртшылықпен байланыс жасап отырды. Мерзімді баспасөз бен жинақтарда, ақпараттық сайттарда 8 мақала жарияланса, 13 рет республикалық, облыстық телеарналарға сұхбат беріп, телехабарларға қатысып отырдық. Облыстық телеарнадағы «Ғалымның хаты», «100 кітап», «Төрлетіңіз» сияқты хабарларға қатысып, жазушы шығармашылығы туралы әңгімеледік. Facebook әлеуметтік желісінде жобаның орындалу барысы туралы үш жыл бойы тұрақты түрде жазбалар жарияланды.Жоба тақырыбы бойынша тек ғылыми-зерттеу жұмыстарымен шектелмей, Ә.Кекілбаев шығармашылығын насихаттау, оқу процесіне ендіру, осы бағытта білім алушыларды ғылыми ізденіс жұмыстарына баулу ісі үздіксіз жүргізіліп отырды. Кафедрамызда профессор оқытушылар құрамы мен магистранттарға арналған бірнеше ғылыми-әдістемелік семинар ұйымдастырылды. Мектептерге барып, оқушылармен кездесіп, мәдени шараларға қатыстық, жазушы шығармашылығы туралы әңгіме жүргіздік. Студенттеріміз жазушы шығармашылығы бойынша дипломдық жұмыстар қорғады. 2024 жылы 4-курс студенті Назым Бақытова студенттердің республикалық ғылыми жұмыстары байқауында жүлделі ІІІ орын иеленді.Зерттеу тобымыздың мүшесі, Назарбаев университетінің аға оқытушысы Мұстафа Шоқай «8D01717 – Қазақ тілі мен әдебиеті» білім беру бағдарламасы бойынша докторлық диссертация (PhD) қорғады. Тақырыбы: «Тәуелсіздік тұсындағы тарихи проза: авторлық ұстаным, көркемдік дәстүр және эпикалық жанрды оқыту әдістемесі» (Ғылыми кеңесшілер: ф.ғ.д., проф. Р.С.Тұрысбек, ф.ғ.д., проф. Ф.С.Сайфуллина). Диссертациялық зерттеуде Ә.Кекілбаевтың «Шандоз» деректі баяны (романы) талданған. Жобамыздың жоспарына сәйкес іссапарлар барысында Ыстамбұл, Анкара, Кастамону (Түркия), Мәскеу мемлекеттік университеті мен Орталық кітапханасында (Ресей), Германия (Берлин, Мюнхен) мен Чехия (Прага), сондай-ақ Астана, Алматы қалаларында болып, ғалымдармен тәжірибе алмастық. Архивтер, кітапханалар мен ғылыми орталықтарда зерттеу жұмыстары жүргізілді. Германиядағы қандастар мен «Болашақ» бағдарламасы бойынша шетелде оқып жатқан жастармен кездесіп, жазушы шығармашылығы туралы дәріс оқып, әңгімелер жүргіздік.Жобаның қорытынды есебі ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті мен ұлттық ғылыми кеңестің оң бағасын алды. ҒЖБССҚК сараптамалық қорытындысында «Зерттеу материалдары оқу үрдісінде, әдебиет теориясы мен практикасына арналған әдістемелік базада, сонымен қатар магистрлік және докторлық деңгейдегі зерттеу жобаларында қолданылуға әлеуетті. Аталған ғылыми материалдар талдаудың әдістері мен стратегияларын нақты сипаттай отырып, жаңа практикалық шешімдерді әзірлеуге негіз береді» деп көрсетілген.Қандай ғылыми жоба болса да, оның нәтижелерінің өндіріске енгізіліп, әлеуметтік-экономикалық дамуға қосатын үлесімен маңызды. Ғылыми зерттеулердің нәтижелерін өндіріске енгізу – елдің экономикалық, технологиялық және әлеуметтік дамуының негізгі тетіктерінің бірі. Гуманитарлық ғылымдар (тарих, филология, философия, әлеуметтану т.б.) қоғамның рухани, мәдени және әлеуметтік дамуына ықпал етеді. Бұл саладағы зерттеу нәтижелері сыни ойлауды дамытады, ұлттық құндылықтарды нығайтады, әлеуметтік жауапкершілікті арттырады, білім мазмұнын жаңартуға ықпалдасады, коммуникативтік дағдыларды жетілдіреді. Демек, ғылыми жобаларды өндіріске және білім беру үдерісіне енгізу ғылымның қоғаммен тығыз байланысын қамтамасыз етіп, елдің тұрақты дамуына негіз болады.Біздің жобамыздың нәтижелері Әбіштану пәні арқылы «6В01701 – Қазақ тілі мен әдебиеті» және «6В02303 –Филология» мамандықтары бойынша оқу үрдісіне ендірілді. «Әбіштану» оқу құралы оқу үрдісінде кеңінен қолданылуда. «Әбіштану» оқу құралы мен «Әбіш Кекілбаев шығармашылығы қоғамдық сананың жаңғыруы контекстінде» монографиясы, сондай-ақ әдебиет теориясы және қазіргі қазақ әдебиеті пәндерінен көмекші құрал ретінде пайдаланылуда.Сонымен қатар Ә.Қабылов пен Б.Жайлауов әзірлеген «Әбіштану» курсын оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері» тақырыбындағы біліктілік арттыру курсының оқу бағдарламасы (80 сағат) «Өрлеу» ҰБАО» АҚ мақұлдауынан өтіп, республикалық реестрге енгізілді. Алдағы уақытта тілек білдіруші облыс мектептерінің мұғалімдеріне «Әбіштану» курсы бойынша біліктілік арттыру курстарын ұйымдастыру жоспарлануда.Ғылыми жобаның табысты атқарылуына атсалысқан әріптестерім, зерттеу тобының мүшелері – Кастамону университетінің профессоры Орхан Сөйлемез, Назарбаев университетінің аға оқытушысы, PhD доктор Мұстафа Шоқай және Есенов университеті Қазақ филологиясы кафедрасының профессоры Нағбду Қамарова, қауымдастырылған профессорлар Әлия Жеткізгенова, Анар Бүркітбаева, аға оқытушы, докторант Бақтыбай Жайлауовтарға алғыс айтамын.Ел Президентінің ғылымды дамыту саясатын пәрменді жүзеге асырып отырған ҚР ҒЖБМ мен ғылыми зерттеулерге барынша қолдау көрсеткен Ш.Есенов атындағы университеттің басшылығына ризашылығымды білдіремін.Адамзаттың жүріп өткен тарихына зер салсақ, қоғамның дамуы тек материалдық өндіріс пен техникалық прогрестің өркендеуіне ғана байланысты болмайтынын көреміз. Шын мәнінде, әрбір өркениеттің шынайы бейнесі оның рухани әлемінен, яғни қоғамдық санасынан айқын көрінеді. Қоғамдық сана дегеніміз – халықтың ой-өрісі мен дүниетанымы, құндылықтары мен көзқарас-сенімдерінің жиынтығы. Ол адамдардың бір мақсатқа ұмтылуына, ортақ мүдде жолында бірлесіп тарихи жолын айқындауына ықпал етеді. Зерттеушілердің айтуынша, кез келген әдеби туынды, қаламгер өз мақсат-мүддесіне сәйкес қоғамның ойлау жүйесіне, таным процесіне әсер ете алады, өйткені жалпы қоғамдық сананы қалыптастырушы – жеке тұлғаның жасампаздық еңбегі. Сондықтан Әбіш Кекілбаев сынды қарымды қаламгер шығармашылығының қоғамдық санаға ықпал етуі мәселесін зерделеудің маңызы зор.Ә.Кекілбаев шығармашылығы – қоғамдық сананың жаңғыруының маңызды рухани-идеялық қайнары. Оның шығармалары мен философиялық ой-пайымдары ұлттық жадыны жаңғыртып, қазіргі заман талабына сай рухани бағдар береді. Ғылыми тұрғыдан алғанда, Ә.Кекілбаев мұрасы қоғамдық сананың негізгі арналарын – тарихи жадыны сақтау, ұлттық құндылықтарды дәріптеу және рухани жаңғыруға бейімделу өлшемдерін тоғыстырады. Сондықтан оның еңбектерін қоғамдық сана дамуының теориялық та, практикалық та үлгісі ретінде қарастыруға болады.Әділет ҚАБЫЛОВ,жоба жетекшісі, Ш.Есенов атындағы университеттің профессоры.
'%3e%3cpath%20id='Vector'%20d='M10%2020C15.5228%2020%2020%2015.5228%2020%2010C20%204.47715%2015.5228%200%2010%200C4.47715%200%200%204.47715%200%2010C0%2015.5228%204.47715%2020%2010%2020Z'%20fill='%23FEFEFE'/%3e%3cpath%20id='Vector_2'%20fill-rule='evenodd'%20clip-rule='evenodd'%20d='M4.5266%209.89414C7.4418%208.62403%209.38573%207.7867%2010.3584%207.38214C13.1355%206.22705%2013.7125%206.0264%2014.0887%206.01977C14.1714%206.01831%2014.3563%206.03881%2014.4762%206.13603C14.5773%206.21812%2014.6052%206.32901%2014.6185%206.40685C14.6318%206.48468%2014.6484%206.66197%2014.6352%206.80051C14.4847%208.38175%2013.8335%2012.219%2013.5022%2013.99C13.3621%2014.7394%2013.0861%2014.9906%2012.8188%2015.0152C12.2381%2015.0687%2011.7972%2014.6314%2011.2347%2014.2628C10.3546%2013.6858%209.85735%2013.3267%209.00303%2012.7637C8.01572%2012.1131%208.65575%2011.7555%209.21842%2011.1711C9.36567%2011.0181%2011.9243%208.69083%2011.9739%208.4797C11.98%208.4533%2011.9858%208.35488%2011.9273%208.3029C11.8689%208.25093%2011.7826%208.26871%2011.7203%208.28284C11.632%208.30287%2010.226%209.2322%207.50222%2011.0708C7.10313%2011.3449%206.74164%2011.4784%206.41776%2011.4714C6.06071%2011.4637%205.37388%2011.2695%204.8633%2011.1035C4.23705%2010.9%203.73932%2010.7923%203.78266%2010.4466C3.80524%2010.2665%204.05321%2010.0824%204.5266%209.89414Z'%20fill='%23C10C33'/%3e%3c/g%3e%3cdefs%3e%3cclipPath%20id='clip0_1_218'%3e%3crect%20width='20'%20height='20'%20fill='white'/%3e%3c/clipPath%3e%3c/defs%3e%3c/svg%3e){kind=small}
'%3e%3cpath%20id='c'%20d='M20%2010C20%204.4772%2015.5228%200%2010%200C4.4772%200%200%204.4772%200%2010C0%2014.6896%203.2288%2018.6248%207.5844%2019.7056V13.056H5.5224V10H7.5844V8.6832C7.5844%205.2796%209.1248%203.702%2012.4664%203.702C13.1%203.702%2014.1932%203.8264%2014.6404%203.9504V6.7204C14.4044%206.6956%2013.9944%206.6832%2013.4852%206.6832C11.8456%206.6832%2011.212%207.3044%2011.212%208.9192V10H14.4784L13.9172%2013.056H11.212V19.9268C16.1636%2019.3288%2020.0004%2015.1128%2020.0004%2010H20Z'%20fill='%23FEFEFE'/%3e%3cpath%20id='d'%20d='M13.9164%2013.056L14.4776%2010H11.2112V8.9192C11.2112%207.3044%2011.8448%206.6832%2013.4844%206.6832C13.9936%206.6832%2014.4036%206.6956%2014.6396%206.7204V3.9504C14.1924%203.826%2013.0992%203.702%2012.4656%203.702C9.12401%203.702%207.58361%205.2796%207.58361%208.6832V10H5.52161V13.056H7.58361V19.7056C8.35721%2019.8976%209.16641%2020%209.99921%2020C10.4092%2020%2010.8136%2019.9748%2011.2108%2019.9268V13.056H13.916H13.9164Z'%20fill='%23C10C33'/%3e%3c/g%3e%3cdefs%3e%3cclipPath%20id='clip0_1_221'%3e%3crect%20width='20'%20height='20'%20fill='white'/%3e%3c/clipPath%3e%3c/defs%3e%3c/svg%3e){kind=small}
