«Солтүстікке көш»: Көшке ілесу кімге тиімді?

Мемлекет деңгейінде жүзеге асырылып жатқан «Солтүстікке көш» бағдарламасы – демографиялық теңгерімді сақтау, шекаралық аймақтарды нығайту, ішкі көші-қонды жүйелеу мақсатындағы стратегиялық бастама. Бұл – тек қоныс аудару емес, тұтас өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуына серпін беретін ұлттық маңызы бар жоба. Осы істің басы-қасында жүріп, игі бастаманы сөзбен емес, іспен қолдап жүрген азаматтардың бірі – қоғам белсендісі, «Тәуекел» қоғамдық бірлестігінің өкілі Бурахан Дақанов. Бүгін біз Солтүстікке көшу мәселесінің мәні мен маңызы, тәжірибеде кездесіп жатқан түйткілдер мен нақты нәтижелер туралы әңгімелеспекпіз.– Бурахан, армысыз! Маңғыстау өңіріне қош келдіңіз!– Армысыздар, құрметті ағайын! Ақындар мен батырлардың елі Қызылжардан киелі Маңғыстауға келіп қалдық. Кездесулеріміздің барлығы өте тамаша өтіп жатыр, Маңғыстау халқына үлкен алғысымды айтқым келеді. – Бәрекелді, ісіңіз сәтті бола берсін. «Теріскей бізге аманат» деп, осы жобаның жолында білек сыбана еңбек етіп жүргеніңізге бірнеше жылдың жүзі болды. Нәтижесін ақпараттар көздері арқылы көріп жүрміз. Осы «Солтүстікке көш» бағдарламасын елім деген әр қазақ қолдайды деп ойлаймын. Десек те, соны жүзеге асыруда біреуге сілтегіштер көп. Өзі бармай, басқаға сен барсаңшы деп, Маңғыстаудың пәлен ауылынан түген адамды сол жаққа көшіру керек қой деп, өзгенің есебінен шешіп жіберуге бейіл тұратындар баршылық. Ал өзіңіз осы жобаны қолға алғанда бірден сол жаққа қоныс аударып, сол солтүстік өңірлерді насихаттап, көпшілік арасында үгіт-насихат жүргізіп, ортақ іске ұйытқы болып келе жатырсыз. Осы жобаны қолға алуыңызға не түрткі болды?– Мен 2016-2017 жылдары «Вконтакте» желісінде «Бөрілі байрақ» деген ұлтшылдар қауымдастығын құрған болатынмын. Содан бастап ұлтшылдық, отаншылдық ұғымдарын насихаттап, қолдан келгенше патриот болуға тырыстық. Сөйтіп жүріп Ақтауға да келіп, 2017 жылы осы қалада тұрғам. Осында Мұхтар Ванов деген ағам бар еді, соның қолында тұрып, 2018 жылға дейін қасапшылық кәсіппен айналыстым. Содан кейін Талдықорғанда жүрген кезімде, Жириновский, Зюганов дегендер «Солтүстік Қазақстан – Ресейдің жері» деген әңгіме шығара бастады. Сол кездерде Фейсбук желісі арқылы түрлі посттар жазып, өз ақиқатымызды айтуға ұмтылдық. Солай жазып, мәселе көтергендер аз болған жоқ. Бірақ ол кезде солтүстік өңірлерге көшу туралы айтқанымен, шын мәнінде көшкен ешкім болған жоқ. Содан кейін сол Солтүстік Қазақстанға өзім неге көшіп бармаймын деген ойға келдім. Барып, неге ыстық-суығын өз көзіммен көрмеймін? «Солтүстікте қазақылықты жандандыру керек. Кім барады менімен? Қайсысың барсың?», – деп Фейсбукте арнайы пост жарияладым. Ол сөзіме мен барам деп қолдап жазғандар көбейді. Сонымен не керек, барып, жағдайды көріп, барлап қайтуға жиырма шақты отбасы шығатын болды. Олардың жартысын Қостанай жаққа, жартысын Павлодар жаққа жіберіп, өзім Петропавл жағына баратын болып келістік. Содан Солтүстік Қазақстанның біраз жерін аралап, Шал ақын ауданындағы Сергиевка деген елді мекенге бала-шағаммен барып қоныстандым. Ол 2021 жылдың күзі еді. Мен көшіп барғаннан кейін он шақты күн өткенде қар түсті. Солай басталды бәрі.– Солтүстікке қоныс аудару мәселесін Маңғыстауда да насихаттап жүрсіз. Осы орайда туындап жатқан мәселелер бар ма?– Жалпы, көшу дегеннің өзі оңай нәрсе емес. Маңғыстау мен Солтүстік Қазақстанды салыстырсақ, демографиялық тұрғыдан, экономикалық, идеологиялық жағынан үлкен айырмашылықтар бар. Сондай айырмашылығы бар жерлерге түбегейлі көшіп барып орнығуға екінің бірі тәуекел ете алмайды. Өмірі барып көрмеген облысқа, суық өңірге, өзге ұлт өкілдері басым жерге салып ұрып көшіп бару үшін шындығында жүрек те керек деп ойлаймын. Сондықтан елдің әрнені сұрап, күмәнданып, жүрексініп жатуы да, әрине, заңдылық. Көбінесе оңтүстік өңірдегілер солтүстікті жапан дала, әлде орманы мен қары қалың, негізінен өзге ұлт өкілдері тұратын жат өңір деп ойлайды. Олардың бәріне түсіндіруге тырысам, солтүстіктің де инфрақұрылымдары әбден дамыған, 250 мың халқы бар облыс орталығы Петропавл қаласы бар. Ондағы бір кемшілік тек газ жоқ. Отты ағаш-көмірмен жағамыз. Маңғыстауда газ мол, халық соған үйренген. Біздің көшімізге кедергі болып тұрған негізгі себептердің бірі де осы газдың болмауы деп ойлаймын. Өйткені, Маңғыстаудың Жаңаөзен, Шетпе, Бейнеу сияқты бірталай өңірлерін аралағанда кісілер негізінен Солтүстікте сол газ мәселесі шешілсе екен дегенді айтады. – Осы мәселе көтерілгелі Маңғыстау өңірінен Солтүстікке қанша адам қоныс аударды?– Біздің «Тәуекел» ұйымы – Үкіметтің жасап отырған көші-қон бағдарламасын қолдау мақсатында құрылған ұйым. Дегенмен, көздеген мақсатымыз бір болғанымен, жасап жүрген істеріміз бөлек. Үкімет бұл жобаны Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне жүктеген. Ол министрліктің ішінде Мемлекеттік еңбек инспекциясы комитеті бар. Ол өз қарамағындағы Мансап орталықтарына тапсырған. Олар енді еңбек, жұмыс мәселелерімен айналысатындықтан, Солтүстік өңірлерге жұмыс күштерін көшіруге тырысады. Бір жерге дәрігер, бір жерге мұғалім, енді бір жерге механизатор, қойшы керек. Ал біз осы бағдарламаны пайдалана отырып, Солтүстікке қандай болсын қазағымызды көшіруге тырысудамыз. Екеуінің маңызы екі бөлек. Біз сол Солтүстікке көшкен адамдар өсіп-өніп, сол жерлердің ресурстарын пайдаланып, өндіретінін өндіріп, өсіретінін өсіріп, сол жақтағы мүмкіндіктерді пайдаланса, сол жақта тұрақтап, қыз алып, қыз беріп, сіңсе, сол жақтың түпкілікті азаматтарына айналса дейміз. Біздің басты мақсатымыз осы. Негізі өкімет адамдарды көшіргенде оған баспана, жұмыс, шамалы ақшалай көмек берсек, бәрі жақсы болып кетеді деп ойлайды. Бірақ олай емес. Көшіп барған адамдар ол жақтарға бейімделуі керек, жергілікті халыққа сіңісуі керек, жергілікті менталитетке, климатқа бейімделуі керек. Осы Маңғыстаудың халқы басқа өңірлермен салыстырғанда мінез-құлқымен де, тұрмыс-салтымен де өзінше ерекшеленеді. Бір өңірдің адамдарының екінші бір өңірге үйренісуі әп сәтте бола қоятын шаруа емес. Маңғыстауда қарашаның ортасы ауғанда күн 20 градус жылы болып тұрады, мысалы. Ал солтүстікте дәл осы уақытта қар жауып, боран соғады. – Көшіп барғандардың бейімделуі туралы айтып отырсыз. Сол жақта тұрақтап қалып жатқандар көп пе? Сіңісе алмай, кері қайтып жатқандар да жоқ емес көрінеді. – Кері қайтып жатқандар бар, әрине. Солтүстік Қазақстан қамап ұстайтын аумақ емес қой. Қазақстан Республикасы азаматының Қазақстанның кез келген өңірінде тұруға, өмір сүруге құқы бар. Біздің мақсатымыз ұсыну, шақыру. Шақырғанымызға келеді, біреуге бір зат, екіншіге екінші зат жақпай қалуы мүмкін. Ондай адамды байлап көшірмейміз ғой. Кетіп жатқандар да, тұрақтап қалып жатқандар да бар. Орта есеппен, онда барған он адамның жетеуі сол жақта тұрақтап қалып жатыр. Егер сіз аулаңызға он түп ағаш егіп, ертең соның жетеуі гүлдеп тұрса, жаман көрсеткіш емес қой. – Маңғыстау өңірінде бірнеше күннен бері үгіт-насихат жұмыстарын жүргізіп жүрсіз. Сол кездесулердің нәтижесі қандай?– Кездесулердің нәтижесі өте жақсы. Жалпы, осы көш мәселесі басталғалы бері Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан өңірлеріне басқа өңірлерден 50 мыңға жуық адам көшіп барды. Солардың басым бөлігі Түркістан облысынан. Қызылордадан да баршылық. Олармен салыстырғанда, Маңғыстаудан көшкендер әрине аз. Өзім білетіндерді айтсам, Маңғыстаудан отыз шақты отбасы көшті. Бұл жаққа бізден жұмыспен қамту саласының мамандары келді, үгіт-насихат жұмыстары жүргізілді, жұмысқа орналастыру жәрмеңкелері өткізілді. Бірақ соның өзінде де нәтиже көңіл көншітпей отыр. «Тәуекел» үкіметтік емес ұйым және біздің басты мақсатымыз – халқымыз облыстар арасында емін-еркін көшіп-қонып жүретін «алтын көпір» орнатсақ дейміз. Түркістан облысы мен Солтүстік Қазақстан облысының арасында сондай бір «алтын көпірді» орнаттық деп есептеймін. Сондай мақсатпен Маңғыстауға да арнайы келіп, облыс басшылығымен кездесу өткіздік. Ол кісілер біздің бірқатар ұсыныстарымызды құптап, оң көзқарастарын білдірді. Болашақта ынтымақтаса жұмыс істеуге ниетті. Сондай жақсы жаңалықтар бар. Біз өзімізбен бірге он шақты отбасын көшіріп алып кетсек, оны бір керемет жетістік дей алмас едік. Біз одан ондаған есе тиімді келісімдерге қол жеткіздік. – Солтүстікке Маңғыстаудан көшіп барған адамдардың кейінгі қал-ахуалы қалай? «Тәуекел» ұйымы олардың жағдайын бақылап отыра ма?– Әрине. Біз өз еліміздің облыстарынан ғана емес, Моңғолия, Қытай, Өзбекстан, Иран жақтан көшіп келіп, Солтүстік өңірлерге қоныстанған адамдардың да тұрмыс-тіршілігін қарап, бақылап отырамыз. Осы Маңғыстаудың халқы өте бір ұйымшыл, берекелі жұрт. Қазіргі уақытта Солтүстік Қазақстан облысының Аққайың ауданындағы Смирнов, Трудовой деген жерлерде «Аққайың» орталығы бар. Сол жерде Маңғыстау өңірінен қоныс аударған он екі отбасы тұрады. Олар қазір бір-бірімен жақын араласып, той-томалағын бірлесе атқарып, өздерінше бір шағын Маңғыстау жасап алған. Жағдайлары жаман емес: біреулері мал ұстаса, енді біреулері жұмысын істеп жүр. Денсаулық жағдайына байланысты қоныс аударғандардың кейбіріне сол жақтың климаты жағып, сырқатынан біржола айығып кеткендері де бар. Ол жақтың табиғаты да бөлек қой: көкорай шалғын, айнала орман-тоғай, өзен-көлдер бар. Сайраған құс пен жүгірген аңның өзі адам жанына бір шипа. Маңғыстаудың жазында 40-45 градус ыстықтар болады, көліктер кондиционерсіз жүрмейді. Үйде де сол. Мен Қызылорда, Арал жағында да болдым. Ол жақтың климаты осы Маңғыстау жаққа ұқсайды. Бұл өңірлерде ағашты күніне екі мезгіл суарып, балаша мәпелеп, машақатпен өсіреді екен. Ал Солтүстікте жерге шаншылған көшетті одан кейін ұмытып кетсең де өз бетімен өсе береді десем, артық айтқандық емес. Жердің құнарлылығынан ғой. – Бурахан, Маңғыстаудан болсын, басқа өңірлерден болсын, Солтүстікке көшуге бастапқыда күмәнмен қарап, жүрексініп, дегенмен тәуекел етіп көшкеннен кейін сол жақта шаруасын дөңгелетіп, ісі алға басқан отбасыларды білесіз ғой, солар туралы айтып берсеңіз.– Осы уақытқа дейін Солтүстікке бірталай адам көшті. Солардың ішінде мал басын көбейтіп, жүздеген гектар жер алып, картоп, жүгері, күнбағыс егіп отырған, дағарадай үй салып, астына қымбат көлік мініп, балаларын шетке оқуға жіберіп, мықты тұрмыс жасап алған отбасылар бар. Бірақ сол адамдармен қатар көшіп, өкіметтен дәл солар сияқты көмек алса да қатарға қосыла алмай, үйінде жатып алып әкімдікті, өкіметті жамандайтындар да бар. Әр нәрсе адамның өзіне байланысты. Тіршілік жасаймын деген адамға Солтүстікте бар жағдай бар. Негізі 200-300 мың теңге еңбекақы үшін мыңдаған шақырым жердегі басқа өңірге бірден бала-шағаңды түгел алып бару қажет емес. Айталық, Маңғыстау облысында мың гектар жерің болса да, ол жерден керемет бір пайда көруің екіталай. Оған, басқасын айтпағанда, мандытып шөп те шықпайды. Ал Солтүстікте бір-екі гектар жермен де, тіпті өз аулаңдағы шағын жер телімімен де күн көруге болады. Мен білетін Мансұр деген азамат бар. Заманында Добровольное деген ауылға көшіп барып, мал ұстады. Қорасына мал бітті, бір малы бесеу болды, қой саны отызға жетті. Оның бәрі адамның өзіне байланысты ғой, шыны керек. Ол жаққа барғаннан кейін, табиғаттың беріп тұрған мүмкіндіктерін барынша пайдалану керек. Ауылдық жерге көшіп барған кей адамның не малы, не қорасы жоқ. Бүйтетін болсаң ауылға несіне келдің деймін оларға. Тым болмаса, екі-үш сиыр ұстап, аузыңды аққа тигізіп, айран-сүт ішіп отырмайсың ба деймін. Үйдің маңын қопсытып, өңдеп, картоп болса да ексеңші, құдайдың өзі суарып береді. Осындай дүниелерді істеймін деп, қосымша табыс табамын деп бару керек ол жаққа. Сонда ғана тұрмысың алға басады. – Алдағы уақытта осы жобаны дамыта бересіз бе, әлде басқа салаға бет бұруыңыз мүмкін бе?– Көп адам мені кәсіпкер қылғысы келеді. Анадай кәсіппен, мынадай кәсіппен айналыс деп ақыл-кеңес айтатындар бар. Ондайда менің айтатыным: мен басқа бір кәсіппен айналысып, одан кетіп қалсам, орныма басқа жүз адам келіп істей алар еді сол істі. Ал мына «Тәуекелдегі» шаруамды тастап кетсем, дәл осыны менің орныма келген адам істей алмайды. Мен өзімді бірнеше адамның жұмысын істеп жүрмін деп есептеймін. Жұртты көшіру ісімен айналысқысы келетіндер көп. Бірақ олардың мүмкіндігі жоқ, жеке басының, отбасының күйбең тірлігінен шыға алмайды. Бірнеше адам істеуі керек шаруаны мен өзім-ақ істеп жүрмін. Келешекте «Тәуекел» ұйымын кеңейтіп, көші-қон агенттігі ретінде құрсақ деген жоспарларымыз бар. Жер-жерде бөлімшелеріміз болса, жұмыстарымыз әрі жанданып, әрі жеңілдер еді. Құдай бұйыртса, оның бәріне жетерміз. – Солтүстікке көшуге ықылас танытқан жандарға қандай көмектер берілетінін көп адамдар біле бермейді. Соған тоқталсаңыз.– Бірінші кезекте бұл Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне жүктелген мемлекеттік бағдарлама екенін түйсіну керек. Көшіп барған жерде баспананы да, жұмысты да, басқа да көмек-жеңілдіктерді мемлекет береді. Бұған жергілікті жұмыспен қамту бөлімі мен Мансап орталығы жауапты болады. «Солтүстікке көш» бағдарламасы санаулы облыстарды ғана қамтиды: ол Алматы, Талдықорған, Жамбыл, Түркістан, Қызылорда және Маңғыстау облыстары. Яғни, Ресей Федерациясымен шектеспейтін облыстардан көшетін адамдарға өкімет тарапынан көмек көрсетіледі. Айталық, Солтүстікке көшіп барған маңғыстаулық азаматтың отбасының әр мүшесіне 275 мың теңгеден бір реттік көмек беріледі. Отбасында ата-анасы, қарындасы, бауыры, жары, бала-шағасынан бір адам қалмастан, әрқайсысына осы мөлшерде қаражат беріледі. Сол сома есепшотыңызға түскен сәттен бастап, сіз мемлекетпен автоматты түрде келісімшартқа отырған болып есептелесіз. Яғни, бес жыл бойы ол жерден басқа жаққа көшуіңізге болмайды. Егер көшетін болсаңыз, жаңағы алған қаражатты толық қайтаруға міндеттелесіз. Бұл бір. Екінші көмек: заманында осы көш мәселесіне арнап біздің Солтүстік Қазақстанда көптеген үйлер салынған болатын. Бірақ, өкінішке қарай, кейбірінің сапасы сын көтермегендіктен, бұл бағдарламаны жауып тастады. Кейін Солтүстікке көшетіндерді баспанамен қамтамасыз ету үшін жаңа бағдарлама іске қосылды. Қазір Солтүстік Қазақстан облысындағы жергілікті азамат өзінің үйін сататын болса, сол үйдің жарты ақшасын өкімет төлеп береді. Нақтырақ айтқанда, мемлекет 8 миллионға дейінгі соманың жартысын төлейді. Мысалы, біреу үйін сізге 6 миллионға теңгеге сатамын десе, соның 3 миллионын мемлекет төлейді. Үй бірден сатып алушының, яғни көшіп келген азаматтың атына рәсімделеді. Сіз ол үйден бес жылға дейін кете алмайсыз, сата да алмайсыз. Егер аяқ астынан кетемін, сатамын десеңіз, мемлекет берген ақшаны қайтаруыңыз керек. Өкіметтен үй сатып алуға бөлінетін 4-4,5 млн теңге қаражатты өз күшіңмен үй салып алуға пайдалануға да болады. Келесі жылдан бастап ол қаражаттың көлемі 6,5 млн теңгеге дейін өседі. Солтүстікке көшіп баруға ниет білдірген азаматтарға айтарым: сол қаражатты пайдаланып, үй салып алуға тырысқан жөн. Аудан орталықтарына, сол жердің әкімдігіне барып, үй салғым келеді десе, бос тұрған жерлерді көрсетіп, 10-12 сотық жер береді. Ондай жағдайда өзің қалаған үйді салып аласың ғой. Бес жылдан соң ол үй өзіңнің меншігіңе айналады. Өкіметтің тағы бір көмегі – жұмыс мәселесі. Әркім өзінің мамандығына, дипломына сәйкес жұмыс таба алады. Бұл жерде де бір айта кетер мәселе бар. Қайсыбір азаматтар белгілі бір ауылға көшіп келеді де, маған жұмыс бермей жатыр деп айғайға басады. Жақында Қызылорда облысынан келген мамандығы физик-математик әйел шу шығарды. Ол кісі көшіп барған ауылдың мектебінде физик-математик маман бар, вакансия жоқ. Неге өз мамандығыңызға сұраныс бар жерге бармадыңыз десек, жоқ, маған осы ауыл ұнайды, осы жерден мамандығым бойынша жұмыс тауып беріңдер дейді. Осындай келеңсіздік болмауы үшін, өз мамандығыңа сұраныс бар жерді алдын ала біліп барған дұрыс. – Көшіп барушылар мал шаруашылығымен айналысамын дегенде алдымен нені ескеруі керек? – Кей адамдар халық көп орналасқан жерде тұрғысы келеді, әрі мал шаруашылығымен айналысқысы келеді. Бұл бір-біріне кереғар нәрселер. Кеше ғана бір кісі хабарласты. Солтүстік Қазақстан облысындағы Есіл ауданының орталығы Явленка кентінен үй алғым келеді, мал шаруашылығымен айналысам дейді. Ол кісіге түсіндіріп айттық, аудан орталығында мал баға алмайсыз, оны бағатын, жаятын жер жоқ деп. Мал ұстағыңыз келсе, аудан орталығынан алысырақ ауылдарға барғаныңыз жөн дедік. Кім-кімге де айтарымыз сол: мал өсіремін деген адам ауылдық округтерге баруы керек. Солтүстікте егістік жерлер көп, сондықтан мал қараусыз болмауы керек. Негізі әр өңірдің өз қиыншылықтары бар ғой. Мысалы, Маңғыстау жұрты қыстыгүндері малын қорадан шығарып қоя береді, мал өзі жайылып, кешкісін өзі қайтып келеді. Солтүстікте олай емес, мал қыста қорада тұрады. Жем-шөбін алдын ала сайлап алып, қолда бағады. Әлеуметтік желіде, Ютуб арнасында Бурахан Дақанов деп жазсаңыз, Солтүстікке көш мәселелері жан-жақты қамтылған жүздеген бейнематериалдар бар. Солармен танысып, қалаған жерге алдын ала барып танысып, көзбен көріп, содан кейін барып көшкен дұрыс. – Бәрекелді! «Тәуекел», «Теріскей бізге аманат» деп жүрген еңбектеріңіз жемісті бола берсін. Маңызды жоба әлі лайықты бағасын алады деп сенеміз.